مسئلهء چهارم اختلاف خواجه و فخر رازى ، در احتياج به ذكر رابطه در قضيّهاى كه محمول آن مشتقّ باشد :
در قضيّهاى كه محمول آن مشتقّ است فخر رازى ذكر رابطه را لازم نمىداند و خواجه لازم مىداند اين نزاع را كه در شرح فقرهاى از كلام بو على آمده ، ابتدا كلام بو على و سپس با آوردن كلام فخر رازى و خواجه بيان مىكنيم :
بو على در منطق اشارات دربارهء قضيّه مىگويد :
« قضيّهء حمليه محتاج بوجود رابطه است تا موضوع و محمول را بهم مرتبط و مجتمع نمايد ، در قضيهاى كه مطابقت لفظ و معنى آن منظور باشد وجود لفظ سوّمى لازم است كه بر رابطه ، دلالت نمايد در بعضى از زبانها نظير زبان عربى لفظ دالّ بر رابطه گاه حذف مىگردد ، مانند : « زيد كاتب » كه در حقيقت بايد چنين باشد : « زيد هو كاتب » و در بعضى از زبانها ، مانند زبان فارسى حذف لفظ رابطه ممكن نيست مانند : « زيد دبير است » كه لفظ « است » را رابطه مىنامند » « 1 » .
فخر رازى اعتراض خود را بر اين كلام بو على چنين عنوان مىكند :
« آنچه بو على مىگويد كه صحيح آن است گفته شود « زيد هو كاتب » يعنى ضمير « هو » كه رابطه است ذكر گردد ، درست نيست چون « كاتب » كه محمول است اسم مشتقّ است در موردى كه فعل يا اسم مشتقّ محمول واقع گردند ، خودبخود بر نسبت دلالت مىنمايند ، ازاينرو ، به لفظ ديگرى كه بر نسبت و رابطه دلالت كند نيازى نمىباشد » « 2 » .
خواجه در جواب اين اعتراض مىگويد :
« اين سخن كه : هر مشتقّى خودبخود متضمّن معنى نسبت است ، درست نيست گرچه فعل - بذاته - خودبخود بفاعل خود نسبت دارد ليكن نه بر اسم مقدّم بر خود چون در عربى اسم مقدّم
هامش
( 1 ) . . . . أذا توخّى أن يطابق اللّفظ المعنى بعدده ، استحقّ هذا الثالث لفظا ثالثا يدلّ عليه و قد يحذف ذلك فى لغات . . . كقولنا : زيد كاتب و حقّه أن يقال : زيد هو كاتب و قد لا يمكن حذفه فى بعض اللّغات كما فى الفارسية الأصليّة « است » فى قولنا : زيد دبير است ، و هذه اللّفظة تسمّى رابطه . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 125 .
( 2 ) . . . أن قول الشيخ : يقال زيد كاتب ، حقّه أن يقال : هو كاتب ، فيه نظر لأنّ من الأسامى المشتقّه . . . هذه القضيّه ثنائيّة لم يذكر فيها الرّابطه استغناء لأنّ محمولها كلمة او اسم مشتقّ يتضمّن النّسبة المذكورة على حسب اللّغة . . .
فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطّى دانشكده الهيات تهران - ش 38 - ج صفحهء 66