خواجه به اين اعتراض ، جواب تفصيلى نمىدهد ، فقط متذكّر مىشود كه :
« اين اعتراض فخر رازى مبتنى بر مقدّمات واهى و جواب آن چون موجب تطويل و درازى سخن مىشود از آن خوددارى مىكنيم » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
فخر رازى بيان داشت آنچه گفته شده كه « در معدوله ثبوت موضوع لازم است و سالبه نيازى بوجود موضوع ندارد » درست نيست چون اوّلا محمول معدوله ، عدمى است حكم ايجابى يعنى حكم به ثبوت آن امر عدمى ، بر غير ممتنع است و چون مىتوان محمول آن را ، موضوع قضيّهء ديگر قرار داد ، پس اقتضاى وجود موضوع را ندارد . ثانيا موضوع سالبه ، معدوم مطلق نخواهد بود و بايد تخصيص به امرى داشته باشد و هر امر مخصّصى ( بفتح صاد ) موجود است پس موضوع سالبه موجود است .
خواجه به لحاظ اينكه پاسخ اين اعتراض ، موجب اطناب در كلام و فائدهء چندانى را در بر ندارد از ورود در آن خوددارى كرد :
قطب رازى در « محاكمات » نظر خواجه را تأييد نموده و در جواب فخر رازى چنين مىگويد :
« گرچه در قضيّهء معدوله محمول امر عدمى است ليكن حكم ايجابى در آن بمعنى صدق محمول بر موضوع است و صدق شىء بر امرى نياز به اينكه براى آن شىء در ذات خود ثبوتى باشد نيست ، چنانچه اعدام بر موجودات صادقاند نظير صدق فناء بر انسان » « 2 » .
دو احتمال هم در تأييد نظر خواجه وجود دارد :
هامش
بقيهء پاورقى از صفحهء قبل - لقضيّة اخرى فاذن موضوع القضيّة امكن أن يكون عدميّا . . . لم قلتم أنّ موضوع السّالبة يجوز أن يكون عدميا بيانه أنّ سلب المطلق غير معقول . . . فأذن الموضوع يجب أن يكون له تقيّدا و تخصّص و كلّما كان كذلك فهو موجود . . . فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطّى دانشكده الهيات تهران - ش 38 - ج صفحه 69 .
( 1 ) . . . الأعتراضات الّتى اوردها الفاضل الشارح . . . . كانت حججا مبنيّة على اصول غير متقرّرة كان الاشتغال بها يؤدّى الى الأطناب . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 130 .
( 2 ) . . . . أن عنى به صدقه عليه فلا نسلّم أنّ صدق الشىء على الغير فرع على ثبوته فى نفسه ضرورة أن الاعدام صادقة على الموجودات . . . . قطب رازى - محاكمات - ذيل شرح اشارات خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 131 .