مسئلهء دوّم اختلاف خواجه و فخر رازى در فرق ميان محصّله و معدوله :
بو على فرقى ميان قضيّهء معدوله و محصّله بيان مىكند و فخر رازى بر بيان او ، اعتراضى وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد . ابتدا كلام بو على و سپس سخن فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در « منطق اشارات » در مورد قضيّهء محصّله و معدوله كلام خود را چنين ادامه مىدهد :
« فرق ميان قضيّهء معدوله با محصّله - بحسب لفظ - اين است كه در معدوله به هر كيفيّت و ترتيبى كه ممكن است ، حرف سلب ، به موضوع ربط داده شود خواه حرف ربط بر حرف سلب مقدّم باشد چنانچه در زبان عرب چنين است مانند « زيد هو لا بصير » - يا حرف سلب مقدّم باشد چنانچه در فارسى مىگوايم « زيد نابينا است » - فرق بحسب معنى اين است كه قضيّه كه موجبه بود - خواه محصّله باشد يا معدوله - ثبوت موضوع آن ، لازم است ليكن در قضيّهء سالبه كه حرف سلب جزء محمول قرار نگرفته است ، ثبوت موضوع لازم نيست » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين بيان كه بو على در فرق ميان معدوله و محصّله آورده چنين است :
« حكم به ايجاب و ثبوت موضوع در معدوله صحيح نيست ، زيرا محمول وصفى است براى موضوع ، وصفى كه در ذات خود ثبوت ندارد ، بر غير هم ثبوت نخواهد داشت ، محمول در معدوله امر عدمى است ازاينرو حكم ايجابى در آن يعنى حكم بثبوت آن بر موضوع محال است بلكه فقط در معدوله شرط است ثبوت نسبت موضوع بمحمول و از اينكه محمول « معدولة المحمول » را مىتوان موضوع قضيّهء ديگر قرار داد ، پس حكم به ثبوت موضوع هم در معدوله درست نيست . آنچه هم كه بو على مىگويد « ممكن است موضوع سالبه منتفى و عدمى باشد » درست نيست چون سلب محمول از عدم مطلق ، معقول نيست ، بناچار بايد موضوع آن مقيّد باشد و امر متقيّد و متخصّص موجود است ، پس موضوع سالبه موجود است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . أنّ حرف السّلب أذا تأخّر عن الرّابطه او كان مربوطا بها كيف كان ، فأنّ القضيّه اثبات صادقة كانت او كاذبة و أنّ الأثبات لا يمكن ألّا على ثابت . . . و أمّا النّفى فيصّح ايضا من غير الثابت . . . . بو على - منطق اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 129 .
( 2 ) . . . . المعقول من كون الشّىء وصفا لغيره ثبوته للغير و هو فرع على ثبوته فى نفسه . . . . و محمول المعدولة امر عدمّى . . . . فيستحيل ثبوتها للغير ، فالمعدولة لا يكون موجبة و ليس من شرطها ثبوت المحمولات بل ثبوت نسبة الموضوعات اليها . . . و كلّ ما امكن جعله محمولا فى قضيّة امكن جعله موضوعا - دنبالهء پاورقى در صفحهء بعد