در قضايا و در آن چهار مسئله است .
مسئلهء اوّل : اعتراض خواجه بر بيان فخر رازى در بودن مهمله در قوّهء جزئيّه :
بيان فخر رازى در « شرح منطق اشارات » بر اينكه مهمله در قوّهء جزئيّه است چنين است :
ماهيّت كه موضوع قضيّهء مهمله قرار گرفته باشد مانند اين مثال : « انسان در زيان است » آن ماهيت دلالت بر عموم نخواهد داشت چون دلالتش بر عموم اگر بمطابقه و يا بتضمّن باشد بايد مفهوم عموم عين ماهيت انسان باشد در مثال مذكور و اگر بالتزام باشد مفهوم عموم لازم ماهيت انسان خواهد بود و اين توالى تماما فاسدند ، چون لازم مىآيد كه شخص و فرد انسان نباشد . و همچنين ماهيت كه موضوع قضيّهء مهمله قرار گرفته باشد دلالتش بر جزئى بمطابقه و تضمّن نخواهد بود ، بلكه دلالتش بر جزئى فقط بطريق التزام است چون صدق حكم بر ماهيت لا اقل بر بعضى از افراد آن ماهيت خواهد بود و گرنه بايد هيچگاه آن حكم بر ماهيّت صدق نكند و صدق حكم بر بعضى از افراد ماهيّت هم منافاتى با صدق آن حكم بر تمام افراد ندارد به همين جهت بوده كه حكم شده « مهمله » در قوّهء « جزئيّه » است » « 1 » .
اعتراض خواجه بر تعليلى كه فخر رازى از اين قضيّه كه « مهمله » در قوّهء « جزئيّه » است اين است كه فخر رازى اظهار مىدارد كه « مهمله » به دلالت التزام در قوّهء جزئيّه است نه به دلالت مطابقه يا تضمّن در صورتى كه در « مبحث دلالات » - رجوع شود به صفحهء 26 - بيان نمود كه دلالت التزام را نبايد در علوم به كار گرفت و مورد استفاده قرار داد ، چون دلالتى مهجور است با اين وصف در بيان اينكه مهمله در قوّهء جزئيّه است به دلالت التزام تمسّك جسته است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . أنّ اللّفظ الدالّ على المهيّة فقط لا يفيد التعميم لأنّه لو أفادها لكان بالمطابقة او التضمّن او الألتزام و الأوّلان باطلان . . . . و الثّالث ايضا باطل لأنّ العموم غير لازم لها و الّا لأستحال أن يكون الشّخص الواحد انسانا . . . و ليس له دلالة ايضا على الخصوص بالمطابقة و التّضمّن لكنّه يدلّ عليه بالألتزام لأنّ الحكم لا يثبت فى الماهيّة ألّا أذا ثبت فى فرد من افرادها . . . فالثّبوت فى بعض الأفراد لازما للثبوت للماهيّة . . . . فخر رازى - شرح منطق اشارات - نسخهء خطى دانشكدهء الهيّات تهران - ش 38 - ج صفحهء 58
( 2 ) . و الفاضل الّذى حكم بأنّ دلالة الألتزام مهجورة فى العلوم مطلقا فقد اضطرّ الى أن حكم بأنّ هذه الّدلالة ، دلالة الألتزام . . . خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 121 .