واحد - بمطابقه دلالت بر شىء ندارد و گرنه اسم براى آن شىء است . و اگر به التزام باشد محتاج بقرينهء عقلى است ، چنانچه تصريح به آن قرينه شود ، دلالت به دو شىء خواهد بود نه به يك شىء پس « حدّ » و « رسم » بايد مركّب باشند نه مفرد . و بعلاوه « حدّ » و « رسم » از امور صناعىاند و امور صناعى مركّباند نه مفرد » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
فخر رازى تعريف به لازم واحد را « رسم » معرّفى مىكند ، به اين شرط كه آن لازم با ملزوم مساوى در صدق باشد ، بعد اين اشكال را طرح نمود كه « علم به مساوى بودن لازم با ملزوم » موجب دور فاسد خواهد شد ، سپس جواب داد « لوازم اعمّ چون بهم تركيب شوند ، مساوى با ملزوم مىگردد و دورى وجود نخواهد داشت .
خواجه بيان داشت ، جواب فخر رازى دفع اشكال مذكور نمىكند و معرّف بودن لازم واحد را هم منكر شد ، به تفصيلى كه گذشت .
مؤيد نظر خواجه بر اينكه لازم واحد نمىتواند معرّف باشد كلام خود فخر رازى است .
چون از طرفى لازم واحد را رسم معرّفى مىكند سپس اشكالى وارد مىكند به اين بيان :
« لازم واحد كه معرّف است همچنانكه اعمّ و اخصّ نبايد باشد مساوى هم نبايد باشد چون علم به مساوى بودن لازم فرع بر معرفت ملزوم است و معرفت ملزوم هم به همان لازم مساوى است ، و اين موجب دور فاسد است . جوابى كه داد ، دفع اين اشكال نكرد بلكه در تصحيح معرفيّت لوازم اعمّ بود نه در تصحيح معرّف واقع شدن لازم واحد كه اشكال ناظر بر آن بود . از اينكه جواب درستى از اشكال بر معرّف بودن لازم واحد نداده ، تأييد مىكند قول خواجه را كه لازم واحد نمىتواند معرّف باشد .
هامش
( 1 ) . الأشكال الّذى آورده الفاضل الشارح لا ينحلّ بما ادعى حلّه به . . . و حلّه أن يقال : المساوات فى نفس الأمر غير العلم بالمساواة ، و الشّرط فى انتقال الذّهن عن اللّازم المساوى الى الملزوم هو المساواة فى نفس الأمر لا العلم بها . . . . و اعلم أنّ اللّازم الواحد . . . . لا يكون من حيث هو واحد رسما . . . . و ذلك الواحد لا يدلّ على المطلوب ألّا بالألتزام و هو يشتمل على قرينة عقليّة أن صرّح بها اقتضّت لفظا آخر بازائه فكان الدالّ شيئين لا شىء واحد . . .
الأنتقال من الحدود و الرسوم الى المطالب صناعىّ . . . . فهى لا تكون ألّا مؤلّفة . . . . خواجه نصير طوسى - شرح بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 102