در « حدّ » و « رسم » و در آن دو مسئله است .
مسئلهء اوّل : اعتراض فخر رازى بر تعريف بو على از حدّ و جواب خواجه به آن :
فخر رازى بر تعريفى كه بو على از حدّ نموده دو اعتراض وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد .
ابتدا كلام بو على سپس اختلاف نظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « منطق اشارات » در تعريف حدّ چنين آورده است :
« حدّ گفتارى است كه بر ماهيّت شىء دلالت كند و شامل تمام مقوّمات آن شىء است و بناچار مركّب از جنس و فصل آن ماهيّت ، مىباشد » « 1 » .
فخر رازى اعتراضش بر اين تعريف اين است كه : « اوّلا هر حدّى ، شامل تمام ذاتيّات نيست ، حدّ ناقص مانند « جسم ناطق » در تعريف انسان كه ناطقيّت ، تغذّى و نموّ و حركت را شامل نيست - جز به التزام - با اين وصف حدّ است ، نه « رسم » چون تعريف بعوارض نيست .
ثانيا بو على در « منطق اشارات » « حدّ » را مركّب از جنس و فصل معرّفى مىكند ، امّا در « الحكمة المشرقيّة » از اين قول برگشته و چنين مىگويد :
« موردى كه ماهيّت مركّب از جنس و فصل باشد ، حدّ نيز مركّب از جنس و فصل است ، ساير ماهيّات هم كه تركيبى از غير جنس و فصل دارند ، بر تعاريف آنها حدّ اطلاق مىگردد ، ولى حدّى كه فاقد جنس و فصل است . نظير ماهيتى كه مركّب از علّت فاعلى است مانند « عطاء » كه اسم است براى سودى كه فاعل در آن ملحوظ است و يا مانند ماهيّتى كه با علّت صورتى تركيب يافته است مانند « افطس » كه اسمى براى بينى پهن است و يا مانند ماهيتى كه با علت مادى يا غائى تركيب يافته است و همچنين مانند ماهيّتى كه با معلول تركيب يافته است يا مانند ماهيتى كه با اجزاء متشابه و غيرمتشابه تركيب يافته است كه در تما اين موارد ماهيات ، از اجزاء غير محموله - غيرجنس و فصل - تركيب يافته ، و بر تعاريف آنها اطلاق « حدّ » مىشود ليكن شامل جنس و فصل نيست » « 2 » . بنابراين آنچه بو على در « منطق اشارات » در تعريف حدّ آورده كه مركّب از جنس و
هامش
( 1 ) . الحدّ قول دالّ على مهيّة الشىء و لا شكّ فى أنّه يكون مشتملا على مقوماته اجمع و يكون لا محالة مركّبا من جنسه و فصله . . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر منطق اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 6 - 95 .
( 2 ) . الحكمة المشرقيّهء ابن سينا ، از كتب خطّى كتابخانهء ملك تهران - شماره 4639 - در دو صفحهء ما قبل آخر .