« امكان » را امر ثبوتى مىداند و چنين مىگويد : « امكان » صفتى است كه محتاج بموصوف مىباشد « 1 » » .
در مورد ديگر نيز مىگويد :
« امكان صفتى اضافى و عارض بر ماهيت مىباشد » « 2 » .
اگر « امكان » عقل اوّل ، عدمى است ، چگونه ممكن است صفت اضافى باشد و چگونه ممكن است احتياج به چيزى پيدا كند .
3 - « امكان » بمعنى « سلب ضرورت يكى از دو جانب وجود و عدم است » پس « سلب ضرورت عدم » را هم دربر مىگيرد و مفهوم « سلب ضرورت عدم » واجب تعالى را هم شامل است و اگر امكان امر عدمى باشد ، لازم مىآيد واجب تعالى هم « عدمى » باشد ، تعالى عن ذلك علوّا كبيرا .
4 - در منطق ، « موادّ » ، به سه قسمت تقسيم مىگردد چنانچه فخر رازى خود ، در « شرح منطق اشارات » مىگويد : « . . . و القسمة ثلاثيّة أمّا واجبة او ممكنة او ممتنعة » « 3 » .
يعنى موادّ - كيفيت صريح نسبت در قضيّه - يا واجباند و يا ممكن و يا ممتنع .
فخر رازى كه مدّعى است « امكان » عدمى است لازم مىآيد كه ميان ممكن و معدوم فرقى نباشد و همچنين تقسيم مواد ثلاث به وجوب و عدم و امتناع بايد درست باشد كه نيست .
بعلاوه « امكان » اگر عدمى باشد ، « لا امكان » هم كه امر عدمى است ، پس بايد فرقى ميان « امكان » و « لا امكان » نباشد .
5 - خواجه طوسى در ضمن جوابهاى خود به اعتراضات فخر رازى چنين اظهار داشت :
« بو على كه تعدد جهات عقل اول را كه عبارتند از امكان و وجوب بالغير علت تعدد معلولات معرّفى مىكند برمبناى احتمال بوده نه آنكه مبتنى بر حجّت و دليل بوده باشد زيرا در اين نوع از مسائل عقل را بدستيابى حقايق راهى نيست و از ادراك جزئيّات امور در اين مسائل عاجز است » « 4 » .
اين كلام خواجه در پاسخ آنهمه اعتراضات فخر رازى كفايت مىنمايد ، چون اظهار
هامش
( 1 ) . . . . الأمكان صفة مفتقرة الى الموصوف . . . - فخر رازى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 48 - سطر 30 .
( 2 ) . . . . الأمكان صفة عارضة لماهيّة . . . فخر رازى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 48 .
( 3 ) . شرح منطق اشارات - فخر رازى - از كتب خطّى مجلس شورى - شماره - صفحهء 87 .
( 4 ) . . . . أنّما ذكر بعد تمهيد صدور الكثير عن الواحد احتمال ذلك على سبيل الأولويّه فقط . . . خواجه - شرح اشارات - ج 3 - صفحهء 253 .