« اگر يكى از دو مسبّب منتسب به دو سبب ، اتمّ از ديگرى باشد ، مسبّب اتمّ را به سبب اتمّ بايد نسبت داد ، و گرنه لازم مىآيد وجود معلول ، اتمّ از وجود علّت باشد كه محال است ، اين يك مسئلهء علمى است ، نه آنكه خطابى باشد و بر عهدهء بو على نبوده كه در مسئلهء صدور كثير از واحد ، سخن بتفصيل آورد چون بو على خود اعتراف دارد كه در اين مسئله ، عقل از درك كمتر از اين تفصيل هم عاجز است ، اين مقدار تفصيل هم كه آورده برمبناى « اولويّت » بوده است ، يعنى بهترين نوع احتمالات ممكن را عنوان كرده است ؛ نه حكم قطعى برمبناى استدلال باشد » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
طرح مسئلهء صدور كثير از واحد از طرف بو على در « اشارات » مورد اعتراض فخر رازى قرار گرفت ، خواجه نصير طوسى در « شرح اشارات » به جانبدارى از بو على اعتراضات او را پاسخ داد تفصيل كلام آنان را چون آوردهايم ، در اينجا تكرار نمىكنيم . اكنون در تأييد نظر خواجه به چند مطلب اشاره مىشود :
1 - فخر رازى در يكى از اعتراضهاى خود بر بو على يادآور شد كه راى بو على در مسئلهء صدور كثير از واحد متزلزل است چون يك بار « وجوب بالغير » عقل اوّل و بار ديگر تعقّل عقل اوّل مبدأ اوّل را علّت عقل دوم معرّفى مىنمايد . خواجه چنين پاسخ داد « بو على حالت « وجوب بالغير » عقل اوّل را بطور انفرادى ، علّت عقل دوّم قرار نداده ، بلكه وجوب بالغير عقل اوّل و تعقل عقل اوّل مبدأ اوّل را بطور مجموع ، علّت عقل دوم معرّفى نمود .
مؤيّد اين نظر خواجه صريح كلام بو على است كه مىگويد :
« فيكون بماله من عقله الأوّل الموجب لوجوده و بماله عنده مبدأ الشىء . » « 2 » كه مفهوم اين عبارت بو على همان است كه خواجه بيان فرموده است .
2 - فخر رازى اظهار مىدارد « امكان ذاتى » و « وجوب بالغير » عقل اوّل ، چون عدمىاند ، صلاحيّت علّيت « فلك » و « عقل دوّم » را ندارند . ليكن فخر رازى در بعضى موارد
هامش
( 1 ) . اقول اذا استند مسبّبان احدهما اتمّ وجودا من الأخر الى سببين كذلك و كان المسبّب الأتمّ وجودا من السّبب الأنقص ، وجب استناده الى السّبب الأتمّ لأنّ المعلول لا يمكن أن يكون اتمّ وجودا من علّته و هذا موضع علمىّ . . .
على أنّه ليس بمحتاج فى بيان كيفيّة صدور الكثيرة عن الواحد الى هذا التفصيل و هو لم يجزم ايضا بذلك و كيف و هو معترف بالعجز عن ادراك ما هو دون ذلك من تفاصيل الأمور . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 3 - صفحهء 252 .
( 2 ) . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - ج 3 - صفحهء 247 .