بفاعل مختار محال نمىدانند و متكلّمين هم حدوث عالم را مبتنى بر اختيار فاعل ننمودهاند » « 1 » .
ولى در « تجريد الكلام » اعتقادش خلاف اين است چون مىگويد :
« فعل ازلى را فقط بايد بعلّت ازلى و موجب ، نسبت داد و استناد آن بفاعل مختار صحيح نيست » « 2 » .
با توجّه به اينكه ، اين كلام را در تجريد ، پس از « شرح اشارات » عنوان كرده ، به ظاهر موجب تقويت نظر فخر رازى و تضعيف جوابى است كه خود او در « شرح اشارات » به فخر رازى داده است . ممكن است گفته شود در « تجريد » چون مباحث كلامى را عنوان كرده است ، تحت تأثير اين نوع از مباحث يا جهت رعايت مباحث كلامى ، اين قول را اختيار نموده است .
گرچه ممكن است اين احتمال صحيح باشد امّا حقيقت اعتقاد او ، در استناد فعل ازلى بفاعل مختار ممكن است يا نه بر ما مخفى مىباشد ليكن بحسب ظاهر اين ناسازگارى در گفتار او موجود است و قول او در « تجريد » مؤيّد اعتراضى است كه فخر رازى بر بو على وارد كرده است .
هامش
( 1 ) . . . . المتكلّمون ما نبوا حدوث العالم على القول بالأختيار . . . أمّا الفلاسفة فلم ينبّهوا على أنّ الأزلىّ يستحيل أن يكون فعلا لفاعل مختار ، بل ذهبوا ألى أنّ الفعل الأزلّى يستحيل ان يصدر الّا عن فاعل ازلّى . . . - مأخذ قبل .
( 2 ) . . . . جاز اسناد القديم الممكن الى المؤثّر الموجب و لا يمكن استناده الى المختار . . . خواجه نصير الدين طوسى - تجريد الكلام - نقل از شرح علامه - صفحهء 56 .