دارد نبوده ، چون ممكن نيست مباين شىء منشأ حدوث يا فساد آن شىء گردد ، بلكه حكماء مىگويند بدن با هيئت مخصوصى كه براى آن در قبل از حدوث نفس است ، محل براى امكان حدوث صورت انسانى است و حدوث صورت انسانى هم بدون نفس كه مبدأ قريب آن است ممكن نيست پس بدن با هيئت مخصوصى كه براى آن است ، شرط حدوث نفس است از آن جهت كه نفس مبدأ قريب حدوث صورت انسانى است نه آنكه شرط وجود نفس باشد و چيزى كه حادث گرديد ، بفساد آنچه كه شرط حدوث آن است فاسد نمىگردد ، مانند خانه كه با مرگ بنّاء كه شرط حدوث آن است از بين نمىرود ، بلكه همچنان باقى مىماند ، بنابراين ، پس از حدوث صورت انسانى ، نفس كه تحقّق پيدا كرد ، استعداد بدن براى حدوث صورت انسانى و نفس از بين مىرود و فقط امكان فساد صورت انسانى در بدن باقى خواهد ماند ، ولى امكان فساد نفس در آن نخواهد بود چون ذاتا مباين يكديگرند . از آنچه آورديم معلوم شد كه چرا حكما بدن را فقط منشأ حدوث نفس مىدانند ، نه منشأ فساد آن » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
دليلى كه بو على در اشارات بر بقاء نفس ، پس از فناء بدن آورد ، فخر رازى ، اعتراضاتى بر آن وارد كرد و خواجه به اعتراضات او پاسخ داد - به تفصيلى كه گذشت .
اكنون در تأييد نظر خواجه كه دفاع از قول ببقاء « نفس » پس از فناء بدن را به عهده گرفت ، به مطلبى اشاره مىشود ، و آن اينكه :
فخر رازى كه در « شرح اشارات » بر دليل بو على در بقاء نفس اعتراضاتى وارد نمود ، و قول بقاء نفس را باطل دانست ، در « المباحث المشرقيّه » و « معالم اصول الدين » دو دليل بر بقاء نفس پس از فناء بدن بشرح زير آورده است :
هامش
( 1 ) . و الجواب : أنّ كون الشّىء محلّا لأمكان وجود ما هو مباين القوام له او لأمكان فساده غير معقول . . . فاءنّ البدن ليس بمحلّ لأمكان حدوث النّفس من حيث هو مباين لها و لا لأمكان فسادها اصلا ، بل انّما كان مع هيئة مخصوصة موجودة ، قبل حدوث النّفس محلّا لأمكان و تهيّؤ لحدوث صورة انسانيّة . . . و لم يكن وجود تلك الصورة ممكنا الّا مع ما هو مبدأها القريب بالذّات اعنى النّفس . . . فأذن البدن مع هيئة مخصوصة شرط فى حدوث النّفس من حيث هى مبدأ صورة لا من حيث هى موجود مجرّد و ليس به شرط فى وجودها و الشّىء اذا حدث فلا يفسد بفساد ما هو شرط فى حدوثه كالبيت فانّه يبقى بعد موت البّناء الّذى كان شرطا فى حدوثه . . .
خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 3 - صفحهء 291 - تلخيص المحصّل ( حاشيهء محصّل ) المطبعه الحسينيّه - مصر 1323 ه - صفحهء 167 .