مختلفاند ، اين خود ، در عدم اعتبار دلالت التزام كفايت خواهد كرد .
خواجه نصير طوسى به اين اعتراض كه فخر رازى بر دلالت التزام وارد آورده ، چنين جواب مىگويد :
اختلاف لوازم در بين و غيربين به اختلاف اشخاص اگر سبب عدم اعتبار دلالت التزام باشد ، پس دلالت مطابقه هم بايد ، دلالت معتبر نباشد چون دلالت مطابقه هم نسبت به اشخاص مختلف خواهد بود ، زيرا بعضى به وضع لفظ آگاهاند و بعضى ناآگاه . مىدانيم كه اين موجب عدم اعتبار دلالت مطابقه نيست . پس اختلاف لوازم در « بين » و « غيربين » به اختلاف اشخاص موجب عدم اعتبار دلالت التزام نخواهد شد .
اين خلاصهاى بود از اعتراض فخر رازى بر دلالت التزام و جواب خواجه به او . چيزى كه تاييد مىكند نظر خواجه را اين است كه بفرض براى شيئى لوازم نامتناهى باشد ، آن لوازم بالقوه خواهند بود نه بالفعل و مراد از دلالت لفظ بر لوازم - كه در دلالت التزام آمده - همان لوازم بالفعل است كه متناهى است ، و امور نامتناهى بالقوه بتدريج به فعليت مىرسند ، پس لوازم اشياء ، متناهى خواهند بود ، ازاينرو ، در دلالت لفظ بر لازم معنى خود ، اشكالى متوجه نخواهد بود .
اگر هم بپذيريم كه براى شيئى لوازم نامتناهى بالفعل باشد ليكن دلالت لفظ بر لوازم ، مشروط است كه آن لوازم حضور در ذهن داشته باشند ، مىدانيم كه لوازم حاضر در ذهن هميشه متناهى خواهند بود چون حضور امور نامتناهى در ذهن محال است و گاه عروض لازمى در ذهن موجب انصراف ذهن از لوازم ديگر مىباشد . بنابراين احتمال اينكه براى شيئى لوازم نامتناهى باشد ، مانع از حجيت دلالت التزام نخواهد شد ، حكيم ملا هادى سبزوارى بر شرح منظومهء منطق خود مىگويد :
گاه تصور موجودى در ذهن سبب خواهد شد كه از « شىء » بودن آن ، يا اينكه « غيرخود » نيست ، و به لوازمى از اين نوع توجه پيدا نشود .
پس صرف بودن چيزى لازم براى امرى ، در دلالت التزام كفايت نخواهد كرد ، بلكه مشروط است بحضور آن لازم در ذهن .
فخر رازى كه در شرح بر منطق اشارات بر بيان بو على بر دلالت التزام ، خرده مىگيرد ، در « جامع العلوم » تصريح مىكند بر وجود دلالت التزام به اين عبارت :
« سيم دلالت لفظ است بر چيزى كه خارج از مفهوم او و لا محاله آن چيز لازم مفهوم آن لفظ باشد ، و اين دلالت را ، دلالت التزام گويند ، چنانچه دلالت سقف بر ديوار . . . » .
اگر كسى بگويد ، فخر رازى قصدش در جامع العلوم ، جمعآورى علوم بوده ، نظريهء شخصى خود را در آن دخالت نداده است . جواب آن است كه چنين نيست ، چون بعضى مسائل در
بررسى و داورى در مسائل اختلافى ميان دو فيلسوف اسلامى خواجه نصير طوسى و امام فخر رازى ( فارسى ) — صفحة 4
مساهمون: سيد حسن حسنى
ص٤