« نتيجهء بحث »
فخر رازى بر دليل اثبات تجرّد و غيرجسمانى بودن « نفس » اعتراضاتى وارد كرد و خواجه جواب داد - به تفصيلى كه گذشت - اكنون چند مطلب در تأييد نظر خواجه ، يادآورى مىگردد :
1 - فخر رازى در « شرح اشارات » بر اين كلام بو على كه « صور عقلى تقسيمناپذير و غيرجسمانىاند ، از حلول آنها در « نفس » تجرّد و غيرجسمانى بودن « نفس » ثابت مىشود چنين اعتراض وارد نمود : صور عقلى نه مجرّدند ، نه كلّى چون مقرون بعوارض غريبه - مانند تشخّص صورت عقلى و حلول آن در محلّ جزئى و . . . - مىباشند . پس از حلول اين صور در نفس ، تجرّد « نفس » ثابت نمىشود . ليكن فخر رازى در المباحث المشرقيّه صور عقلى را مجرّد از عوارض غريبه معرفى مىكند به اين بيان :
« صورت عقلى حالّ در نفس ، كلّى است چون صورت عقلى - مانند صورت عقلى انسان - در نفس كه حضور يابد از تمام عوارض غريبهء خارجى عارى و مجرّد است . صورت عقلى انسان در نفس گرچه صورت واحدى است ولى به لحاظ نسبتهاى متعددّى كه به افراد خارجى پيدا مىكند كلّى است ، تناقضى هم نخواهد بود چون به نظر استقلالى كه به آن « صورت » لحاظ شود صورتى جزئى و حالّ در نفس جزئى مىباشد و به نظر مرآتى - به جهت تعدّد نسبتى كه به افراد خارجى دارد - كلّى است » « 1 » .
بنابراين فخر رازى در « شرح اشارات » كه بر قول بو على در تجرّد و كلّيت صور عقلى اعتراض وارد مىكند ، در « المباحث المشرقيه » كلّيت و تجرّد صورت عقلى را اثبات مىكند و نظرش موافق است با اعتقاد خواجه كه در جواب اعتراض او آورده است .
شايد توجّه خواجه به اين كلام فخر رازى بوده كه در « شرح اشارات » مىگويد :
فخر رازى كه كليّت صورت عقلى را به لحاظ جزء مشترك موجود در خارج مىداند ، در جاى ديگر ، اين قول خود را نقض نموده است « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . فى تحقيق كون الصورة العقليّة كليّة . . . فالصورة العقليّة اذا استحضرت . . . تكون مجرّدة عن جميع العوارض و اللّواحق الغريبة الخارجيّة . . . أنّ تلك الصّورة النفسانيّة هيئة جزئيّة . . . لكن بحسب اعتبارات مختلفة تكون كليّة و جزئيّة ، فمن حيث أنّ هذه الصّورة صورة مّا فى النّفس فهى جزئيّة و هى من حيث أنّها مشترك فيها الأشتراك المذكور . . . فهى كليّة و لا تناقض بين الأمرين . . . . فخر رازى - مباحث المشرقيّه - ج 1 - صفحهء 333 .
( 2 ) . . . . و العجب منه أنّه ناقض بتحقيقه هذا ، ما قال فى مواضع غير معدودة و هو أنّ الكلّيات لا ترجد فى الخارج . . .
فخر رازى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 327 .