فخر رازى در اعتراض ديگر خود بر دليل تجرد « نفس » مىگويد :
« اگر صور عقلى مجرّد از عوارض غريبه باشند ، كافى است كه در تجرّد « نفس » گفته شود « هر عرض حالّ در مكان ، قابل اشارهء حسّى است و امر قابل اشارهء حسّى هم مجرّد از عوارض غريبه نيست . پس صور عقلى كه از عوارض غريبه مجرّداند بايد حالّ در جسم نباشند » اين اختصار در اثبات تجرّد « نفس » كفايت مىنمود و به آنهمه تفصيل در كلام بو على ، نياز نبوده است » « 1 » .
خواجه در جواب اين اعتراض مىگويد :
« درستى دليلى در اثبات مطلوبى ، منافات با صحّت دليل ديگرى بر اثبات آن مطلوب ندارد .
دليلى كه بو على بر تجرّد نفس آورد به اين بيان : « صورت واحد عقلى كه مجرد است اگر در چيزى حلول نمايد ، آن چيز تقسيمناپذير خواهد بود و جسم چون قابل تقسيم است ، حلول صورت عقلى مجرّد در آن ممكن نيست » . و كلام را در بيان اين دليل طولانى نمود ، بمناسبت آن بوده كه ضمنا ثابت نمايد صور خيالى ، چون قابل تقسيماند ، جسمانىاند ، بنابراين از حلول صور خيالى در محلّى ، تجرّد محلّ آن ثابت نمىگردد » « 2 » .
فخر رازى در اعتراض ديگر خود بر تجرّد « نفس » چنين مىگويد :
بو على در فرق صور عقلى با صور حسّى و خيالى معتقد است كه « صور عقلى ، مجرّد از عوارض غريبه و تقسيمناپذيرند ، پس محلّ آن صور بايد جسم و جسمانى نباشد امّا صور حسّى و خيالى كه داراى اجزاء متباين در وضعاند ، محلّ آنها يا جسم خواهد بود و يا جسمانى » اين فرق درست نيست ، زيرا چنان نيست هر صورت قابل اشارهء حسّى كه داراى اجزاء متباين در وضع است ، در شىء مجرّد حلول پيدا نكند . هيولاى اولى با اينكه ذاتا فاقد حجم و امتداد است ، با اين وصف حكما معتقدند صورت جسميّه و مقدار و شكل منطبع در آن مىباشند . پس حلول
هامش
بقيه پاورقى از صفحه قبل - مكرّر قد سبق ذكره . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 378 .
( 1 ) . من الشكوك على هذه الحجّة أنّه لمّا كان هذا البرهان لا يتّم ألّا بهذا التقدير ( اى بحلول الصورة المجردّة فى النفس ) لكان كافيا فى بيان تجرّد النّفس أن يقال : كلّ عرض حلّ فى المتحيّز فلابدّ و أن يكون له وضع و كلّ ماله وضع لم يكن مجرّدا عن اللّواحق لكن الصّورة العقليّة مجرّدة عن اللّواحق فيجب أن لا تكون حالّة فى الجسم . . .
فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 166 .
( 2 ) . . . . ليس بقدح فى الحجّة المذكورة لأنّ صحّة حجّة على مطلوب لا ينافى صحّة حجة اخرى عليه . . . . و انّما اختار هيهنا الحجّة المذكورة الّتى هو قولنا : المرتسم بالمعقول الواحد ليس بمنقسم و الجسم منقسم لاءندراج كون الصّورة الخياليّة جسمانيّة . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 378 .