به اين اشكال توجه نموده ، چون در « المباحث المشرقيّه » مىگويد :
« آنچه آوريم كه « نفس ناطقه » مدرك تمام صور و معانى جزئى است بدون وساطت قواى باطنى ، در مورد ساير حيوانات حجّيت ندارد . ساير حيوانات با فقدان « نفس ناطقه » چگونه ادراكى از صور و معانى دارند ، اين مسئله براى ما همچنان در بوتهء شك و ترديد باقى مانده است « 1 » » .
بنابراين نظر فخر رازى بر اينكه با وجود « نفس ناطقه » از وجود قواى باطنى بىنياز خواهيم بود ، نظر قاطعى نيست و در آن مردّد است .
5 - فخر رازى با اينكه در « شرح اشارات » و « المباحث المشرقيه » وجود قواى باطنى را انكار مىكند - به بيانى كه گذشت - ولى در كتاب « اسرار التنزيل » بوجود قواى باطنى اعتراف مىكند ، عين عبارت او چنين است :
« امّا قوتهاى مدركهء باطنى پنج تا است زيرا كه قوّتهاى باطنى يا بىتصرّف باشد يا با تصرّف ، امّا قوّتهاى مدركه ، كه بىتصرّف باشد چهار قسم است ، زيرا كه اين قوّتهاى مدركه يا مدرك صورتها باشد يا مدرك معانى مدرك صورتها را « حس مشترك » گويند و مدرك معانى را ، « وهم » گويند و هريك را خزانهاى است ، خزانهء « حس مشترك » را خيال گويند و خزانهء « وهم » را حافظه گويند . . . » « 2 » .
از آنچه آورديم معلوم شد كه نظر فخر رازى در مورد قواى باطنى نظر قاطع نيست ، گاهى منكر آن قوى مىشود و گاهى معترف به آن است .
هامش
( 1 ) . . . . و أمّا فى ساير الحيوانات فلم تجد هذه الحجّة ، فلا جرم بقى الأمر مشكوكا فيه . . . فخر رازى - المباحث المشرقيّه - ج 2 - صفحهء 342 .
( 2 ) . فخر رازى - اسرار التنزيل - مطبعهء مظفّرى - بمبئى 1323 ه - صفحهء 6 - 165 .