تشكيك فخر رازى در فرق ميان حسّ مشترك و خيال و جواب خواجه به آن .
خواجه و فخر رازى در وجود « قوّهء خيال » كه در شرح فقرهاى از كلام بو على آمده است نظرات مختلفى دارند ابتدا كلام « بو على » در وجود قوّهء خيال ذكر مىشود ، سپس اختلافنظر خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « اشارات » پس از فراغت از اثبات حسّ مشترك در وجود قوّهء خيال مىگويد :
« براى آدمى قوّهء باطنى ديگرى است بنام خيال ، زيرا در حال حضور محسوسات ، صور آنها گرچه از طريق حواسّ ، به حسّ مشترك راه مىيابند - اين مشاهدهء ظاهرى است - در حال غيبت محسوسات ، آگاهى از صور محسوسه ، از طريق تخيّل صورت مىگيرد يعنى از راه صور انباشته شدهء در قوّهء خيال چون اين مشاهدهء باطنى است ؛ پس دليل بر وجود قوّهء خيال است » « 1 » .
فخر رازى در اعتراض بر وجود قوّهء خيال چنين مىگويد :
« حكما به دو بيان حكم بمغايرت « خيال » و « حس مشترك » نمودهاند در بيان اوّل ، يك دليل و يك مثال ارائه دادهاند . دليل آن است كه « حس مشترك » قابل صور محسوسه است و « خيال » حافظ آنها است پس مغاير هماند چون از قوّهء واحد دو فعل خواسته نيست و مثال آن را آب ذكر كردهاند كه آب قبول شكل مىنمايد ليكن حافظ آن شكل نيست . پس حافظ صور محسوسه - يعنى قوّهء خيال - غير از حس مشترك است كه آن حس مشترك قابل آن صور مىباشد ليكن دليل آنان ضعيف است ، زيرا طبق اعتقاد حكما ، خيال كه حافظ صور است ، قابل آن صور هم خواهد بود چون حفظ ، فرع بر قبول است . ديگر آنكه ، حس مشترك كه به اعتقاد آنان قوهء واحدى است انواع محسوسات : مسموع ، ملموس ، مبصر و . . . را ادراك مىنمايد ، پس ممكن است قوّهء واحد منشأ چند اثر باشد . نقض ديگر آنكه : نفس ناطقه كه جوهرى بسيط است هم صور عقليه را مىپذيرد و هم تصرّف در بدن دارد پس آنچه گويند كه قوّهء واحد نمىتواند منشأ دو اثر باشد ، طبق شواهد مذكور ، درست نيست . مثالى هم كه آوردهاند درست نيست ، چون در يك مورد كه قوّهء قبول و حفظ يكى نبود ، لازم نمىآيد كه در تمام موارد هم يكى نباشند ، چنانچه نمونههاى خلاف آن را يادآور شديم . « بيان دوم » حكما در مغايرت خيال با حسّ مشترك اين است كه مىگويند : براى ما نسبت به صور محسوسات سه حالت وجود دارد : 1 - حالت استحضار صور 2 - حالت غفلت 3 - حالت نسيان . وجود اين سه حالت ، دليل بر مغايرت قوّهء خيال با حسّ مشترك است ، چون در حال استحضار ، صور محسوسه در هردو قوّه
هامش
( 1 ) - . . . و عندك قوّة تحفظ مثل المحسوسات بعد الغيبوبة مجتمعة فيها . . . - بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 332 .