و در شرح ملّا على واقع شده كه : « أى العلم ينقسم الى ممتنع الانفكاك من العالم كعلمه بذاته ، و الى ما يقابله كساير العلوم « 1 » » . « 2 »
قال : و هو تابع بمعنى اصالة موازنه فى التّطابق . « 3 »
بدان اين را كه تابع اطلاق مىشود بر آنچه متأخّر از متبوع است ، و آنچه مستفاد مىشود از متبوع ، و اين هر دو غير مراد است در قول ما كه علم تابع معلوم است ، از جهت آن كه علم گاهى مقدّم مىباشد نسبت به معلوم در زمان و وجود ، و گاهى افادهء وجود معلوم مىنمايد ، مثل علم فعلى ، يعنى آنچه به فعل بعد از تصوّر آن مىآيد ، پس مراد از متبوع بودن معلوم ، موافق بودن علم و معلوم است ، و مطابق بودن اين هر دو است به نحوى كه اگر تصوّر كند عقل اين هر دو را حكم به اصالت معلوم مىكند در هيئت تطابق ، و علم در اين صورت تابع معلوم است ، و حكايت است از آن . و آنچه بر اين حال است از علم فرع حالت معلوم است . و بر اين تقدير جايز است تأخير معلومى كه اصل است از تابعش ، از جهت آن كه عقل تجويز تقدّم حكايت از محكى مىكند [ ب - 161 ] .
هامش
( 1 ) . م ، الف : - و در شرح ملا . . . العلوم
( 2 ) . شرح التجريد / 254
( 3 ) . كشف المراد / 230 : « موازيه » نيز بنگريد تجريد / 171