جنس خود اشرف باشد لذّتش اقوى خواهد بود . چنان كه لذّت طعام به اندازهء قوّهء شهوت طعام است و لذّت جماع همچنين . و لذّت عقليّات در جنس اشرف از لذّت حسّيّات است حتّى آنكه عاقل آن را بر اين اختيار مىكند . و همچنين اگر ادراك شديدتر باشد لذّت اتمّ خواهد بود ، چنان كه لذّت نظر بر وجه جميل هرگاه نزديك و در موضع روشن باشد تمامتر از لذّت ادراكى است كه از دور باشد ، چونكه ادراك شىء از نزديك شديدتر است . و همچنين لذّت ادراك مدركى كه تمامتر باشد بيشتر خواهد بود . و همچنين الم به اعتبار هر يك از اين مراتب ثلاث مختلف مىشود .
قاعده پنجم : كه بمثابهء نتيجهء مقدّمات ماضيه است معرفت آن است كه زيادتى قوّت و شرف لذّت عقليّه بر لذّت حسّيّه به سبب آن است كه لذّات قواى حسّيّه در آلات جسدانيّه است ، و هرگاه مدركاتش قوى گردد آلاتش فاسد مىشود . چنان كه لذّت بصر در ضوء است و المش در ظلمت ، و ضوء قوى چشم را فاسد مىگرداند ، چنان كه صوت قوى سمع را [ فاسد مىگرداند ] و آن را از ادراك خفى كه بعد از آن واقع شود منع مىكند . و مدركات عقليّهء جليّه عقل را قوى مىگرداند و بر نور آن مىافزايد . و چگونه چنين نباشد ؟ و حال آنكه قوّهء عقليّه قائم به نفس خود است و تغيّر و استحاله را در آن راهى نيست و قوّهء حسّيّه در جسم مستحيل است . و اقرب موجودات ارضيّه به مبدأ اوّل كه مناسبتش به آن شديدتر از ديگران است قوّهء عقليّهء انسان است چنان كه خواهد آمد .
و امّا ادراك عقل ، به چند وجه مفارق ادراك حسّ است ، زيرا كه ادراكش به همان نحو است كه مدرك در نفس الامر به همان نحو است بدون آنكه مقرون به امر غريبى گردد و حاقّ جوهر شىء و لبّ ذات آن را درك مىنمايد . و قوّهء حسّيّه خلاف واقع را درك مىكند و ادراكش در حالتى صورت مىگيرد كه مدرك آميخته به غير باشد ، چنان كه احساس به لون حاصل نمىشود مگر با احساس به طول و عرض و وضع و أين و امور غريبهء ديگر كه از حقيقت لون خارجاند . و عقل اشيا را مجرّد از امور غريبه مىگرداند .
و ديگر آنكه ادراك حسّ متفاوت مىشود ، مثل آنكه يك چيز در حال قرب بزرگ ديده مىشود و در حال بعد كوچك ، و هر قدر كه دور تر مىشود كوچكتر به نظر مىآيد تا آنكه به جايى مىرسد كه مرئى نمىشود و هر قدر كه نزديكتر مىآيد بزرگتر مىنمايد تا به حدّى كه نصف كرهء عالم را فرو مىگيرد و ديگر مرئى نمىشود . و ادراك عقل با مدرك
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 659
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٦٥٩