نماييم . و شايد كه مذهب بارعين در حكمت همين و با مرموزات قدماء فلاسفه مطابق و با اسرار عرفاى اوليا موافق باشد .
پس مىگوييم : - و روح القدس نفث فى روعى - كه چون واجب الوجود مجرّد از مادّه و قوّه و استعداد است تجرّدى بغايت پس عاقل و معقول و عقل خواهد بود به وجهى كه بيان كرده شد . و چون همهء ممكنات به او مستندند به ترتيب نازل از او و صاعد به سوى او ، چه عقول و نفوس و چه اجرام فلكيّه و عنصريّه و چه بسيطه از آنها و چه مركّبه و چه اعراض لازمهء آنها و چه مفارقه ، و صدور اين كثرات و مركّبات از او به حيثيّتى است كه در وحدت حقّه و بساطت صرفهء او هيچ قدحى واقع نمىشود چنان كه مذكور خواهد شد . پس جميع موجودات در سلسلهء حاجت به سوى ذات او بالا مىروند ، و ذات او علّت تامّهء همهء آنها و علّتهاى آنهاست ، و نسبتش به همه چه مادّيات و چه مفارقات يك نسبت ايجابيّهء عقليّه است ، و هيچ جهت امكانيّه در او نيست ، و نسبت هر چيز و اگر چه از حوادث زمانيّه باشد به ذات او كه فعليّهء صرفه است نسبت وجوبيّه است ، و امكان آنها قياس به ذات خود آنها و قياس به قابل ذات آنهاست .
و بالجمله فاعليّت و قيّوميّت او در هيچ مرتبه از مراتب به قوّه نيست ، و همچنين علمش به چيزى از امور ممكنة الوقوع به ظن نيست ، زيرا كه اسباب وجوب ممكن به سوى او منتهى مىگردد ، و او ممكن را با تمام اسبابى كه وجود آن را واجب مىگرداند مىشناسد .
و در كلام ايشان تنبيهات و تصريحات بر اين معانى هست كه ذكر آنها به طول مىانجامد .
پس چون دانسته شد كه واجب الوجود به ذات خود بذاته و به مجعولات عينيّهء خود بذواتها علم دارد ، به نحوى كه مذكور شد ، و اضافهء قيوميّهء او به اشيا همان اضافهء نوريّهء شهوديّه است چنان كه ذوق اهل اشراق اقتضا مىكند ؛ پس بايد دانست كه : چنان كه كمال واجب در ايجاد اشياء آن است كه در تماميّت وجود و فرط تحصّل به نحوى باشد كه همهء موجودات و خيرات از او فايض گردند ، نه آنكه به انتساب اشياء به او يا به افاضهء او آنها را ، يعنى به اعتبار اين معنى نسبى بوده باشد ، زيرا كه اين در مرتبهاى است متأخّر از مرتبهء وجود و مجد و علوّ آن جناب . بلكه نفس ذات مقدّسهء او غايت در افاضه و ايجاد است و او از هر چيز كه غير او است بىنياز است ؛ همچنين كمال او در علم به حضور ذوات اشيا يا صور آنها
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 644
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٦٤٤