نيست مسلّم است . و غير از اين صحيح نيست ، زيرا كه هر چه معقول واجب است معلول او است سواى ذات مقدّس خودش ، و چگونه مىتواند شد كه معلول در مرتبهء وجود مصادف با علّت يا مقدّم بر او باشد .
و چنان كه در ايجاد واجب اشيا را نبايد كه وجود اشيا در مرتبهء ذات او باشد ، بلكه بايد كه وجود آنها تابع وجود و ايجاد بارى و صدور آنها از او باشند ؛ همچنين در عاقليّت واجب آنها را نبايد كه صور عقليّهء آنها در مرتبهء ذات باشند ، بلكه همان قدر لازم است كه به حيثيّتى باشد كه اضافهء عالميّت لازم او باشد . و اللّه اعلم بحقيقة الامر .
مترجم گويد كه « خلاصهء تحقيق مصنّف قدّس سرّه در اين مقام در علم بارى تعالى به اشيا راجع است به اينكه چون پيش از اين معلوم شد كه فاعليّت و عالميّت در هر ذى ادراكى معنى واحد است كه به دو اعتبار ملحوظ مىگردد كه هر دو معنى حصول چيزى است براى چيزى ، و در اوّل اين فصل مبيّن گرديد كه علم به علّت به همان حيثيّت كه علّت است علم به معلول است ، و اين مقدّمه نيز معلوم شد كه واجب الوجود علّت تامّهء همهء موجودات است به حسب ذات ، نه به اعتبار امرى خارج ، لأنّه خالق كلّ شىء ، و كلّ إليه راجعون ، و چون در فصل مقدّم معلوم شد كه علم بارى به ذات خودش به حسب ذات است نه به اعتبار امرى ديگر ، پس به معلولاتش نيز همان علم به ذاتى خواهد بود كه به حسب ذات است ، پس چنان كه ذاتش بنفسها مبدأ و علّت وجود همهء اشياء است علم به ذاتش كه به حسب ذات است مبدأ علم به جميع موجودات است ، و به انكشاف ذات خودش بذاته بر خودش جميع اشيا بذواتها بر او بذاته منكشفاند اگر چه به حسب اعتبار علم به اشياء در مرتبهء مؤخّر از علم به ذاتند . و اللّه أعلم بحقائق الامور » .
فصل چهارم در بيان قدرت بارى تعالى
قدرت صفتى است مؤثّر بر وفق علم و اراده ، پس هر صفتى كه مؤثّر نباشد - مانند علم و اراده در غير واجب تعالى - قدرت نيست ، اگر چه تأثير قدرت بر اين دو موقوف است .
و همچنين هر صفتى كه مؤثّر باشد امّا نه بر وفق علم و اراده - مانند طبايع بسايط و مركّبات جماديه - نيز قدرت نيست . و در آنكه علم و ارادهء واجب در اين تعريف داخل است باكى