حمل آنهاست بر او . و بعضى ديگر از صفات اضافيّهاند ، مانند مبدئيّت و مبدعيّت و خالقيّت و اماثل آنها ، و اين صفات زايد بر ذاتند و از ذات و از آنچه به آن اضافه مىشوند متأخّرند ، و زايد بودن آنها اخلال در وحدانيّت واجب تعالى نمىكند ، زيرا كه علوّ و مجد بارى به نفس اين صفات اضافيّه نيست ، بلكه به آن است كه ذاتش منشأ اين صفات است و اين به نفس ذات او است ، پس علوّ و مجدش به ذات خود است نه به غير . و بعضى ديگر از صفات سلبيّهء محض است مثل قدّوسيّت و فرديّت و ازليّت و امثال آنها . و اتّصاف به اين صفات برمىگردد به سلب اتّصاف به صفات نقص .
و چنان كه در صفات حقيقيّه تكثّر و تعدّد و اختلاف نيست مگر به حسب تسميه ، بلكه همهء آنها معنى واحد و حيثيّت واحده است كه آن حيثيّت بعينها حيثيّت ذات است ، زيرا كه ذات بذاته تا كمال فرديّت مستحقّ اين اسماء است نه به حيثيّت ديگر وراى حيثيّت ذات .
چنان كه معلّم ثانى گفته است : « وجود كلّه ، وجوب كلّه ، علم كلّه ، قدرة كلّه ، حياة كلّه » . نه آنكه چيزى از او حيات است و چيزى ديگر قدرت است ، تا آنكه تركيب در ذات لازم آيد ، و نه آنكه چيزى در او علم است و چيز ديگر در او قدرت است ، تا آنكه تكثّر در صفات حقيقيّه لازم آيد ؛ همچنين در صفات اضافيّه تكثّر در معنى و اختلاف در مقتضى نمىباشد و اگر چه زايد بر ذاتند . و همچنين صفات سلبيه ، زيرا كه اضافات واجب به اشياء با اختلاف و تعدّد اسامى به معنى واحد و اضافهء واحده راجع مىشود ، و آن معنى قيّوميّت ايجابيّه است ، پس مبدئيّت واجب عين رازقيّت او است و بالعكس ، و اين دو عين رحمت و لطفاند و بالعكس ، و همچنين در باقى صفات اضافيّه . و اگر چنين نباشد تكثّر و اختلاف آنها به اختلاف در ذات منجر مىشود . و همهء سلوب به سلب واحد راجع مىشود كه آن سلب امكان است .
و از شيخ شهاب الدين سهروردى نقل نمودهاند كه گفته است كه : « بايد كه ما بدانيم و تحقيق نماييم كه جايز نيست كه اضافات مختلفه لاحق واجب گردد تا آنكه موجب اختلاف حيثيّات در او شود ، بلكه براى او يك اضافه بيش نيست كه آن اضافهء مبدئيّت است ، و همين يك اضافه مصحّح ساير اضافات است ، مثل رازقيّت و مصوّريّت و امثال آنها . و سلوب متكثّره نيز براى او نيست ، بلكه همهء آنها به يك سلب راجع مىشود ، و سلوب ديگر تابع
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 626
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٦٢٦