و امّا بيان مختصّ به احتمال دوم ، كه اجزاء عوالم به حسب نوع مختلف باشند ، آن است كه در بعضى از رسايل شيخ رئيس مذكور است . و آن اين است كه :
« نمىتواند بود كه جسمى يافت شود كه مخالف اين اجسام بوده باشد در حركات و كيفيّات :
امّا در حركات ، به جهت آنكه حركت به قسمت عقليّهء ضروريّه منقسم مىگردد به مستقيمه و مستديره . و حركت مستقيمه يا از مركز است به سوى محيط ، و يا از محيط است به سوى مركز ، و يا اين است كه از محيط ابتدا نموده بر استقامت مىآيد و از مركز مىگذرد ، و يا اين است كه ما بين محيط و مركز شروع نموده و بر مركز مىگذرد ؛ و آن حركتى كه به حسب طبع است بايد كه از نهايتى اخذ نموده به نهايتى كه ضدّ آن است منتهى گردد . و بيان اين مقدّمه در كتب ارسطو مخصوصا در مقالهء پنجم از كتاب سماع طبيعى و در تفسير مفسّران آن مذكور است . پس حركت بالطّبع در جميع اجسام يا از مركز است يا به سوى مركز .
و امّا در كيفيّات محسوسه ، به جهت آنكه ممكن نيست كه از نوزده نوع مشهوره زيادتر باشد ، چنان كه ارسطو در كتاب نفس آن را بيان نموده است ، و بسط قول در آن موجب تطويل است . و بيان آن بر سبيل ايجاز اين است كه : طبيعت مادام كه در هر نوعى كه آن را كامل مىگرداند شرايط و لوازم نوع انقص را كامل نگرداند آن را داخل در نوع اكمل نمىسازد ، چنان كه طبيعت مادام كه جميع خصايص كيفيّات جسمانيّه موجوده در اين عالم را در جسم حاصل نگرداند آن را داخل در نوع اشرف از آن كه نباتيّت باشد نمىگرداند . و مادام كه جميع خصايص نوع نباتيّت را ، مثل قوّهء غاذيه و ناميه و مولّده ، در آن حاصل نكند آن را داخل در نوع اشرف كه بالنّسبه به آن حيوانيّت است نمىسازد و خواصّ مرتبهء حيوانيّت حسّ و حركت اراديّه است .
پس مادام كه جميع حواس كه مدرك جميع محسوسات باشد حاصل نگردد طبيعت از نوع حيوانى به نوع انسانى ترقّى نخواهد نمود ، و ليكن در مواليد ناطق موجود است ، پس بايد كه جميع قواى حسيّه كامل شده باشد و بعد از آن قواى نطقيّه به حصول رسيده باشد .
پس در صورتى كه براى نوع ناطق جميع قواى مدركه محسوسات حاصل باشد بايد كه ناطق مدرك جميع محسوسات باشد ، و محسوسى سواى آنچه انسان آن را احساس
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 608
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٦٠٨