تصوّرات و تصديقات خلاف واقع باشد ، و معلوم است كه فايض از مبادى عاليه در صورتى كه سوء استعداد جرمى نباشد بجز مطابق واقع نمىتواند بود . پس موضوع تعذّب به امثال جهل مركّب در آخرت اگر نفس مفارق باشد تعذّبش به واسطهء عدم متخيّله محال خواهد بود . و جسمى ديگر غير اجسام حيوانيّهء مثل جسم فلكى چنان كه بعضى گمان كردهاند يا اجسام دخانيّه ، نمىتواند بود . به بياناتى كه در مسألهء معاد مذكور خواهد شد إن شاء اللّه تعالى . پس بايد كه تعلّقش به اجسام حيوانيّه باشد .
و جوابش : آن است كه اگر مراد از تجرّد تجرّد از اجسام دنيويّه و اخرويّه است مسلّم نيست كه نفوس متوسّطين از اجرام اخرويّه مجرّد گردند . و اگر مراد تجرّد از اجرام دنيوى است مسلّم است ، و فسادى در آن نيست ، زيرا كه براى نفس مجرّده از اجرام دنيويّه در آخرت قوّهء تخيّل و ساير قوى هست . « 1 » « و آنچه تنبيه بر آن به جهت استبصار در باب ابطال تناسخ ضرور است .
آن است كه نفس حامل بدن است ، و بدن حامل نفس نيست ، چنان كه اكثر خلق گمان كردهاند ، زيرا كه به گوش ايشان رسيده است كه نفس [ 496 ] از زبدهء عناصر و صفوهء طبايع حاصل مىگردد ، و گمان كردهاند كه نفس از بدن حاصل مىشود و به قوّت غذا قوّت مىگيرد و به ضعف آن ضعيف مىشود . و اين گمانى است خطا ، بلكه نفس جسم را حاصل مىگرداند و آن را متكوّن مىسازد و به جهات مختلفه مىبرد و مىآورد ، و هر گاه ارادهء صعود بدن نمايد ثقل بدن به خفّت مبدّل مىگردد و بدن بالا مىرود ، و چون ارادهء هبوط آن نمايد ثقيل مىشود و فرود مىآيد . امّا براى نفس بعضى ترقّيات و صعودات هست كه بدن را پيروى او در آنها ميسّر نمىشود ، مثل طلوع به عالم سما و صعود به جنّت سعدا و منزل اعلا ، بلكه براى نفس در اين ترقّيات ، بدن نورى ضرور است ، و مادام كه به اين بدن است او را ممكن نيست كه به آن عوالم صعود نمايد ، چنان كه صعودش به عالم عقول مجرده و مثل افلاطونيّه ميسّر نمىگردد مگر به انفصال از ابعاد و اجرام و انقطاع از امثال و اشباح و تجرّد از كونين و رفض عالمين . پس از آنجا كه براى نفس اين ترقّيات ميسّر است اجلّ از آن است كه
هامش
( 1 ) - صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 9 ، صص 26 - 38 ، با تفاوت .