نكرده است . و امّا نفوس غير كاملين از سعدا مثل متوسّطين و ناقصين از ايشان و اشقيا از اين بدن منتقل به بدن ديگر مىگردد . و اين مقدّمه در نزد ايشان اتّفاقى است . و بعد از آن مختلف شدهاند ، و بعضى از ايشان مىگويند كه نقل به بدن غير انسان نمىتواند شد . و بعضى ديگر مىگويند كه به بدن حيوانى نيز نقل مىتواند شد . و گروهى ديگر به بدن نباتى را هم تجويز نمودهاند . و طايفهء ديگر به جمادى را نيز جايز دانستهاند . و اخوان الصّفا به اين گروه اخير مايلند .
و طايفهء سوم مىگويند كه أولى به قبول فيض جديد نبات است لا غير ، و مزاج انسانى استدعاى نفسى اشرف مىكند . [ 483 ] و آن نفس بايد كه درجات نباتيّه و حيوانيّه را قطع نموده باشد . پس هر نفسى اوّل به نبات فايض مىگردد ، و در انواع متفاوتة المراتب آن از انقص به اكمل منتقل مىگردد تا آنكه منتقل مىگردد به مرتبهاى كه واقع است در كنار ادنى مرتبهء حيوان ، و از آن مرتبه به ادنى مرتبهء حيوان ترقّى مىنمايد ، و در مراتب متفاوتهء حيوان از ادنى به اعلى منتقل مىشود تا آنكه به افق انسانى مىرسند و به بدن انسانى منتقل مىشود . و اين طايفه قائل به نقلاند در جهت صعود ، چنان كه طايفهء دوم قائل به نقل در جهت نزولند » و حكما در باب بطلان اين اقوال چند دليل اقامه نمودهاند :
[ دليل ] اوّل : آنكه چون نفس تدبير بدنى را به اعتبار فساد مزاج و خروج از قبول تصرّف نفس ترك نمود ، خالى از اين نخواهد بود كه يا منتقل به عالم عقل مىشود ، يا به عالم اشباح اخرويّه مىپيوندد ، و يا به بدن طبيعى ديگر تعلّق مىگيرد ، و يا معطّل مىماند ، و احتمالات از اين چهار زياده نيست ، و دو شقّ آخر باطل است ، و قسم اوّل براى مقربين است ، و قسم دوم براى اصحاب يمين و اصحاب شمال به حسب تفاوت هر صنف . و امّا بطلان تعطيل به جهت آن است كه در وجود تعطيل محال است ، و امّا بطلان تناسخ به جهت آن است كه وقتى به تدبير بدن ديگر مشغول مىتواند شد كه در آن بدن استعداد خاصّى حاصل شده باشد ، و پيش از اين مذكور شد كه نفوس حادثهاند ، و معلوم است كه براى هر حادثى علّتى ضرور است . و نفوس نه معلول اجسام مىتوانند بود و نه معلول صور طبيعيّه و نه معلول نفسى ديگر ، چنان كه بعد از اين معلوم خواهد شد . و در صورتى كه هيچ يك از اين صور ثلاثه علّت
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 534
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٥٣٤