اجسام حسّيّه نه خياليّه اين قدر هست كه اين وجود عين حيات و ادراك است » . « 1 » و علّامهء شيرازى ، كه شارح كتاب حكمت اشراق است ، گفته است كه : « افلاطون به قدم نفوس قائل شده است . و اين مذهب حقّ است ، به دليل آنكه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است كه : « الأرواح جنود مجنّدة ، فما تعارف منها ائتلف و ما تناكر منها اختلف » ، و ايضا فرموده است كه : « خلق اللّه الأرواح قبل الأجساد بألفي عام » . و تقييد به دو هزار سال به جهت تقريب به افهام عوام است و إلّا قبليّت نفس بر بدن مقدّر و محدود نيست ، و غير متناهى است به جهت آنكه نفس قديم و بدن حادث است » .
و صاحب اسفار گفته است كه : « اگر مراد افلاطون به قدم نفوس قدم آنها باشد از آن حيثيّت كه نفوساند و متكثّر ، چنان كه علّامهء مذكور توهّم نموده است ، از آن محالات قويّه لازم مىآيد : مثل تعطيل نفوس در مدّت غير متناهيه از تصرّف در بدن و تدبير در آن . و پيش از اين معلوم شد كه اضافهء نفسى است ، مثل اضافهء ابوّت و بنوّت و ربّ الدّار نيست . كه تواند شد [ 468 ] كه متبدّل گردد و از شخص گاهى سلب شود و گاهى برگردد ، بلكه نفسيّت مانند مادّيّت و صوريّت و امثال اينها از حقايق لازمة الإضافهاى است كه اضافه لازم نحو وجود خاصّ آنهاست . پس نفس مادام كه نفس است براى آن وجود تعلّقى هست ، و چون در وجود كامل گرديد و عقل مفارق شد نحو وجود بر او متبدّل مىگردد و وجودش وجودى ديگر مىشود ، پس اگر وجود نفسىاش قديم باشد بالضّروره تعطيل لازم مىآيد ، و تعطيل محال است .
و محالى ديگر كه بر اين قول لازم مىآيد لزوم كثرت در افراد نوع واحدى است كه نه مادّه قابل انفعالات و نه مميّزات عرضيّه براى آن است .
و محالى ديگر وجود جهات غير متناهيه بالفعل است در مبدأ عقلى ، و به آن وحدت مبدأ اعلى منثلم مىگردد . و محالات ديگر نيز لازم مىآيد .
و اين محالات بنا بر تقديرى است كه نفوس مفارقه در ازل در عدد غير متناهى مىباشند . و اگر نفوس قديمه متناهى باشند تناسخ لازم مىآيد يا بسيارى از مفاسد مذكوره .
هامش
( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، صص 370 - 372 .