معنى محتاج است به ارتفاع بصيرت قلب از حدّ علم اليقين به عين اليقين .
و اگر كسى گويد : كه اين قول به انقلاب حقيقت است ، و آن ممتنع است .
مىگوييم : كه انقلاب شيء آن است كه ماهيّت شىء من حيث هي هي منقلب گردد به ماهيّت شىء ديگر به حسب معنى و مفهوم . و اين ممتنع است ، زيرا كه ماهيّت من حيث هي ليست إلّا هي . و همچنين ممتنع است انقلاب وجود ماهيّتى به وجود ماهيّت ديگر بدون مادّهء مشتركه كه صور بر آن متبدّل گردد به حسب انفعالاتى كه بر آن وارد مىآيد . و همچنين ممتنع است انقلاب حقيقت بسيطه به حقيقت بسيطهء ديگر .
امّا اشتداد وجود در كمال و استكمال صورت جوهريّه در ذات تا آنكه منعوت به اوصاف ذاتيّه گردد كه در اوّل به آن متّصف نبوده است ممتنع نيست ، زيرا كه وجود متقدّم بر ماهيّت داخل است و ماهيّات تابع وجودند . آيا نمىبينى صور طبيعيّه را كه كامل و شديد مىگردد تا آنكه از مادّه مجرّد مىشود ، به صورت عقليّهء موجودهء در عالم عقلى بر وصف وحدت و تجرّد منقلب مىگردد . و همچنين حال نفوس بر عكس اين باشد . يعنى در اوّل در عالم عقل شىء واحد و جوهر مبسوط متّحد عقلى بوده است و بعد از آن متكثّر گرديد و نزول در اين عالم نمود ، و به جهت ضعف تجوهرش شبيه به صور طبيعيّه ساكنه در منازل سفليّه گرديد .
و در هيچ يك از اين دو امر انقلاب در حقيقت بر وجه مستحيل نيست . زيرا كه براى اشياء نوعيّه و مفهومات محدوده ، مثل انسان و فلك و ارض . [ 465 ] و امثال آنها ، انحاء وجود و اطوار كون هست ، كه بعضى از آنها طبيعيّه و بعضى نفسيّه و بعضى عقليّه و بعضى الهيّه اسمائيّه است ، زيرا كه چون آسمان را تعقّل و تخيّل نمايد در عقل او سماء عقليّه و در خيال او سماء خياليّه حاصل مىگردد . و اين دو صورت سماء حقيقىاند نه مجازى ، مثل سمائى كه در خارج موجود است . بلكه آن دو صورت به اسم سماء سزاوارترند از سماء خارجى به اين اسم ، زيرا كه آنچه در خارج موجود است مموّه است به غواشي زايده و امور خارجه از ذات و اعدام و ظلمات و امور زايلهء سايلهء متجدّده . و مثل اين است حالت هر نوعى از انواع طبيعت ، پس همهء آنها در قضاء اللّه بر وجه مقدّس عقلى موجودند ، پس مفسدهاى بر آنكه نفوس كه يكى از انواع طبيعيّهاند كينونتى در عالم عقل بر نحو ديگر بوده
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 517
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٥١٧