و در كتاب اسفار مذكور است كه تحقيق آن است كه وجود وهم مثل وجود مدركاتش امرى است غير مستقلّ الذات و الهويّه ، و نسبت مدركاتش به مدركات عقل مثل نسبت حصّه از نوع است به طبيعت كلّيّهء نوعيّه ، و حصّهء طبيعت مقيّد به قيد شخصى است ، به نحوى كه قيد از آن خارج باشد ، و اضافه به قيد داخل در آن ، به طريقى كه اضافه باشد [ 433 ] نه مضاف اليه ، و به طريقى كه نسبت و تقييد باشد نه ضميمه و قيد .
پس عداوت [ مطلقه را عقل خالص ادراك مىكند ، و عداوت ] منسوبه به صورت شخصيّه را عقل متعلّق به خيال ادراك مىنمايد ، و عداوت منضمّه به صورت شخصيّه را عقل مشوب به خيال . پس عقل خالص از كونين مجرّد است ، هم به حسب ذات و هم به حسب فعل . و وهم مجرّد است از اين عالم از روى ذات و تعلّق ، و از صور خياليّه مجرّد است از روى ذات نه از روى تعلّق ، و خيال از اين عالم مجرّد است از روى ذات و تعلّق .
و نسبت اراده ، يعنى قوّهء اجماعيه ، به شهوت حيوانيّه در باب تحريك مثل نسبت وهم است به خيال در باب ادراك و هر يك از اين دو قوّه مجرّد از مادّهاند . و كسى نگفته است كه قوّهء محرّكهء شوقيّه جسمانيّه است . و آنچه بىخلاف جسمانيّه است محرّكهء فاعلهء قريبه است . و آن است كه به قدرت موسوم است . و آن قوّهاى است كه قائم به اعصاب و عضلات است ، و آنها را به قبض و بسط و جذب و دفع ميل مىدهد . و مثل اين است كه حكم طبيعت محرّكه اجسام بسيطه و مركّبه به حركات طبيعيّه و قسريّه و نفسانيّه ، زيرا كه قسريّه راجع است به طبيعيّه ، و نفسانيّه نيز ممكن نيست مگر به استخدام طبيعيّه . « 1 »
فصل دهم در اثبات قوّهء حيوانيّه براى انسان
و مراد به آن قوّهاى است كه اعضا به آن مستعد قبول قواى حسّ و حركت مىگردند .
بدان كه شيخ رئيس در كتب حكميه مثل شفا و نجات و غيرهما به هيچ وجه متعرض ذكر اين قوه نگرديده است . و لكن در كتاب قانون آن را ثابت گردانيده است . و ساير اطبّا به وجود آن قائلند ، و بر آن احتجاج مىنمايند ، به آنكه در عضو مفلوج قوّهء نفسانيّه هست ، به
هامش
( 1 ) - صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، ص 230 - 241 ( با تفاوت ) .