محكوم عليه و محكوم به ، پس متولّى اين تركيب و تفصيل قوّهء واحدهء مدركه خواهد بود كه هم معانى را ادراك نمايد و هم صور را .
و چون زيد را ، مثلا ، احساس نماييم و حكم كنيم به اينكه او انسان يا حيوان است و حجر و شجر نيست ، حكم كرده خواهيم بود بر محسوس جزئى به معقول كلّى . پس در ما قوّهاى خواهد بود كه هم مدرك كلّيّات معقوله و هم مدرك جزئيّات محسوسه است . پس ثابت شد كه نفس انسانى قوّهاى واحده است كه مدرك جميع اصناف ادراكات است .
و ايضا مىگوييم كه حركات انسانيّه اختياريّه است ، پس محرّك آن بايد كه مختار باشد ، پس مبدأ حركت او شعور به غايت حركت است ، خواه حركت عقلى باشد و خواه حسّى ، شهوى يا غضبى . و انسان به جميع اقسام حركات اختياريّه حركت مىكند از عقليّه و وهميّه و حسيّه ، پس در انسان شىء واحدى هست كه مدرك است به كلّ ادراكات و محرّك است در كلّ حركات نفسانيّه ، و هو المطلوب .
و اگر كسى گويد : كه ادراكات و تحريكات انسان به واسطهء قوى است ، پس مبادى آنها به حسب حقيقت قوى خواهند بود ، و آنها امور متعدّدهاند .
مىگوييم : كه مدرك و محرّك به حسب حقيقت انسان است ، و قوى به منزلهء آلاتند . و پيش از اين معلوم شد كه إسناد فعل به آلت مجاز است و به ذى الآلة حقيقت است .
و اگر گويد : كه هر گاه نفس به حسب حقيقت مدرك محسوسات و مدرك صور خياليّه و مدرك موهومات باشد ، هم واهمه و هم قوّهء خياليّه و هم قوّهء حاسّه خواهد بود . و از اين لازم مىآيد كه ذات واحده هم عقل باشد ، و هم وهم ، و هم خيال ، و هم حس ، و هم طبع ، پس جوهر واحد هم مجرّد خواهد بود و هم مادّى . « 1 » مىگوييم : كه صاحب اسفار از اين شبهه جواب داده است كه به حسب حقيقت ، نفس موصوف به اين امور و مبادى آنهاست ، [ 424 ] زيرا كه براى آن درجات وجوديّه بر ترتيب اشرف فالأشرف هست ، و براى اوست حركت در استكمال جوهرى و به هر مرتبهء كماليّهء جوهريّه كه مىرسد احاطهاش اكثر و شمولش بر مرتبهء سابقه اتم مىگردد ، زيرا كه
هامش
( 1 ) - صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، ص 221 - . . . .