روحيهء و طمأنينهء الهيّه بر او نازل گردد ، و ورود آن بوارق و احوال براى او ملكه شود ، پس داخل در عوالم جبروت مىگردد و عقول مجرّده و انوار قاهره و مدبّرات كلّيّه از ملائكهء مقرّبين و مهيّمين در جمال ربّ العالمين را مشاهده مىكند ، و به انوار ايشان متحقق مىگردد ، پس انوار سلطان احديّت و سواطع عظمت و كبرياى الهيّت براى او ظاهر مىگردد ، و آن را هباء منثورا مىگرداند . و در آنجا جبال انيّتش مندك مىگردد ، و تعيّنش متلاشى ، و وجودش مضمحل مىگردد . و اين است مقام فنا و محو و نهايت سفر اوّل سالكين .
پس اگر در فنا و محو باقى ماند و به بقاء و صحو برنگردد ، مستغرق در عين جمع و محجوب به حق از خلق خواهد بود ، به جهت آنكه فانى است ، و فانى را وسعت هيچ چيز باقى نمىباشد . چنان كه پيش از فنا به خلق از حق محجوب بود ، به جهت تنگى وعاى وجودى و استغراق و فنايش در بدن . پس همچنين در اين حالت بصرش از مشاهدهء جمال حق و سبحات وجه آن حضرت به چيزى ديگر نمىافتد ، و كثرت در شهودش مضمحل [ مىشود ] و تفصيل محتجب مىگردد . و ذلك هو الفوز العظيم » . « 1 » و بالاتر از اين مرتبه آن است كه به صحو رجوع نمايد و به تفصيل در عين جمع نظر كند ، و صدرش وسعت حقّ و خلق بهم رساند . و چنين كسى نشاطش به بهجت خودش از همه كس بيشتر است ، زيرا فرحش به حقّ و به هر چيز حاصل است ، و هر چيز را كه مشاهده مىكند حقّ را در آن مشاهده كرده است ، و به حقّ هر چيزى را مىبيند و مىشنود و مىچشد و مىبويد و طعم حقّ و رايحهء حقّ را در هر چيز مىشنود ، و طعم حقّ را در هر چيز مىيابد ، بر وجهى كه موجب كثرت نمىشود .
و محقّق طوسى در شرح مقامات العارفين مىگويد كه : « چون عارف منقطع از نفس خود گرديد و به حق متّصل شد ، هر قدرتى مستغرق در قدرت حق مىبيند كه متعلّق است به جميع مقدورات ، [ 422 ] و هر علمى را مستغرق در علم حق مىبيند كه چيزى از آن مخفى نيست ، و هر اراده را مستغرق در ارادهء حق مىبيند كه چيزى از مرادات از آن ابا نمىكند ، بلكه هر وجودى و هر كمال وجودى را صادر از او و فايض از او مىبيند ، و در آن وقت حق
هامش
( 1 ) - صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ص 205 - 209 .