و چون در تحت الارض بخار و دخانى كثير المدد متولد شود اگر روى زمين متكاثف نباشد بلكه متخلخل بود آن بخار بتدريج بيرون آيد اما اگر متكاثف بود چنان كه مسام نباشد پس بوقت خروج آن استحصاف زمين مانع او شود از آن تمانع زمين در حركت آيد و زلزله پيدا شود .
و گاه باشد كه در قوت به جائى رسد كه زمين منشق شود و چشمها بديد آيد ، و گاه باشد كه بسبب شدت حركت و محاكت آن بخار با زمين سخونتى قوى حاصل شود و مستعد اشتعال گردد و آتش بيرون آيد .
و أما انواريكه شبها در صحراها بديد آيد سبب آن بود كه در بعض زمينها طبيعت كبريتى بود و بسبب آن بخاراتى به همان طبيعت مرتفع شود و بهواى رطب ممزوج گردد و در هوا هياتى پديد آيد كه با دنى مسخنى قابل اشتعال گردد ، پس چون ضوء كواكب برو افتد آن را مسخن گرداند و مشتعل شود روشنائى پديد آيد ، و اللّه اعلم بحقايق الامور .
باب پنجم [ در مواليد ثلاث ]
در مواليد ثلاث كه آن عبارتست از معادن و نبات و حيوان .
بدانكه معادن از جمله مركباتست از عناصر بتركيبى بعيد از اعتدال ، و بنابر اينست كه درو احتياج به استعداد قبول نفسى كه مدبر او گردد نيفتاد و سبب تكون او اختلاط ابخره است كه آن اجزاى رطبه است ممتزج به هوا و ادخنه كه آن اجزاى يابسه است ممتزج به هوا كه آن ابخره و ادخنه محتبس بوده باشد در زمين مختلف بكم و كيف بر انواع مختلف از اختلاطات .
و تركيب ميان ايشان قوى باشد يا ضعيف :
و قسم اول كه قوى التركيب است يا منطرق باشد همچو اجساد سبعه كه آن زر است و نقره و نحاس و آهن و خارصينى كه نوعيست از نحاس كه از آن آينه سازند و رصاص و اسرب كه آن رصاص اسود است و هر گاه كه رصاص اطلاق كنند رصاص ابيض