فصل پنجم [ در صناعات خمسه ]
در صناعات خمسه
اول برهان و آن عبارتست از قياسى كه مؤلف باشد از مقدمات يقينى از براى انتاج نتيجه يقينى و ماده او هفت است اوليات همچو الكل اعظم من الجزء و النفى و الاثبات لا يجتمعان و لا يرتفعان و محسوسات همچو النار حارة و الشمس مضيئة و وجدانيات همچو علم ما با وجود ما و الم و لذت وجوع و شبع و مجربات همچو حكم بدانكه سقمونيا مسهل است و متواترات همچو حكم بوجود مكه و بغداد و فطريات القياس همچو الاربعة زوج و حدسيات همچو حكم بدانكه نور قمر مستفاد است از شمس .
دويم جدل ، و آن صناعتى است علمى كه بدان قادر شوند بر اقامت حجت از مقدمات مسلمه بر هر مطلوبى كه خواهند و محافظت هر وضعى كه اتفاق افتد بر وجهى كه نقص بدان متوجه نشود بحسب امكان ، و مبادى او مسلمات عامه است يا خاصه يا آنچه شخصى باشد و بس و از آن جمله قضاياى واجبة القبولست
سيم خطابت ، و آن صناعتى است علمى كه ممكن باشد كه بدان اقناع جمهور كنند بدآنچه تصديق ايشان بدان خواهند به قدر امكان ، و مبادى آن سه صنفند مقبولات از آن كس كه واثق باشند بصدق او يا گمان برند كه صادقست و مشهورات در بادى الرّاى همچو انصر أخاك ظالما او مظلوما ، چه عند الطالب ظاهر شود كه ظالم را نصرت نبايد كرد اگر چه برادر باشد و مظنونات و آن قضايائى باشد كه نفس ميل كند بدان با شعور او بامكان مقابل او .
چهارم شعر ، و آن صناعتى است كه قادر شوند بدان بر ايقاع تخيلاتى كه مبادى انفعالات نفسانى گردد ، پس مبادى آن تخيلات باشد و آن قضايائى بود كه تأثير كند در نفس يا انبساطي يا انقباضى يا تسهيل امرى يا تهويل يا تعظيم يا تحقير آن
پنجم مغالطه ، و آن عبارتست از قياسى كه فاسد باشد بواسطهء اختلال شرطى معتبر در انتاج بحسب كميت يا كيفيت يا جهت يا ماده ، و اگر بتفاصيل اقسام و احكام