اگر بر مطلوبى بىآنكه بر كسى قهر كنند ظفر يابند بدان التفات نكنند و از آن درگذرند .
و از ايشان بعضى باشند كه قهر بطريق غدر كنند و فريب دوستتر دارند و بعضى باشند كه مكابره و مكاشفه دوستتر دارند ، و بعضى باشند كه هر دو طريقرا استعمال كنند و رئيس اين جماعت كسى بود كه تدبير او در استعمال ايشان از جهت مقابله و مكر و غدر بانجاح نزديكتر باشد ، و رفع تغلب خصمان از ايشان بهتر تواند بود .
و مدنيه تغلب سه نوع بود : يكى آنكه همه اهلش تغلب خواهند دويم آنكه بعض از ايشان تغلب خواهند و بعضى نه سيم آنكه شخصى تنها كه رئيس بود تغلب خواهد و باقى آلات او باشند در قهر و به نسبت با او هم چو سگان و جوارح باشند به نسبت با صياد .
و كسانى كه تغلب به جهت تحصيل ضروريات يا يسار يا لذات يا كرامت خواهند بحقيقت راجع با اهل آن مدن باشد كه ياد كرده شد ، و بعضى از حكما ايشانرا نيز از مدن تغلبى شمردهاند ، و باشد كه غرض اهل مدنيه مركب از غلبه و يكى از اين مطلوبات بود .
و بدين اعتبار متغلبان سه صنف باشند : يكى آنكه لذت ايشان از قهر تنها بود و بر چيزهاى خسيس مغالبه كنند و چون بر آن غالب شوند بسيار بود كه ترك آن گيرند دويم آنكه قهر در طريق لذت استعمال كنند و اگر بىقهر در مطلوب ظفر يابند استعمال قهر نكنند .
سيم آنكه قهر با نفع مقارن خواهند و چون نفع از بذل غيرى يا از وجهى ديگر بيقهر بديشان رسد بدان التفات ننمايند و قبول نكنند ، و اين معنى را رجوليت و علو همت شمرند .
و مدنيه احرار كه آن را مدنيه جماعت خوانند اجتماعى بود كه هر شخص در آن اجتماع مطلق باشد ، و هرچه خواهد كند ، و اهل اين مدنيه متساوى باشند
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 427
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٤٢٧