را بر وجهيكه در اصل ثابت بود ايراد كرد همه بفضل او معترف شده .
و موضوع آنست كه جمعى از اهل اهواء و بدع از براى ترغيب بر امرى يا تنفير از چيزى آن را وضع كرده باشند و اين بدترين اقسام ضعيف است و اگر كسى به وضع آن عالم بود روايت آن جايز نبود مگر بيان حال آن كند بخلاف بقيه اقسام كه ايراد آنجهت ترغيب يا ترهيب جايز بود و علم به وضع يا باقرار واضع معلوم شود يا بركاكت لفظ و معنى آن يا بمخالفت معلومى كه مقطوع باشد و واضعان چند قسماند :
اول - كراميه كه ايشان وضع حديث جهت ترغيب يا ترهيب مطلقا جايز دانستهاند .
دوم - زنادقه كه ايشان چون خواستند چيزى چند كه در دين جايز نبود زياد كنند احاديث بسيار وضع كردند چنان كه در حديث لا نبى بعدى الا ان يشا اللّه درافزودند .
سوم - جمعى كه خواستند بواسطهء آن بملوك و سلاطين تقرب جويند .
چهارم - گروهى كه بنابر ضعف اعتقاد و عصبيت و عناد چنانچه مراد ايشان بود مبالات ننمودند وضع ميكردند همچو مامون بن احمد مروزى فى قوله يكون فى امتى رجل يقال له محمّد بن ادريس و امثال آن و اينقسم بيشتر است .
مشهور عبارتست از حديثى كه پيش اهل حديث خاصهء يا پيش ايشان و پيش ديگران شهرت يافته باشد و اين منقسم شود بمتواتر همچو واقعهء بدر و به غير متواتر همچو الاعمال بالنيات چه شرط تواتر در اول او منتقى است و غريب عبارتست از حديثى كه يكى از رواة بدان متفرد شده باشد يا درو زيادتى بود كه از ديگرى نقل نكرده باشند يا مشتمل باشد بر لفظى غامض بعيد المعنى و غرابت هم بحسب متن و اسناد تواند بود و هم بحسب اسناد فقط .
و عزيز عبارتست از حديثى كه بروايت او دو كس يا سه كس منفرد شده باشد .
و مصحف آنست كه در سند يا در متن او تصحيف واقع شده باشد .
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 400
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٤٠٠