بنابر آنكه اسم فاعل بمعنى استقبال باشد پس مالك يوم الدين بدل باشد نه صفت .
و اگر اضافت حقيقى گيرند بنابر آنكه اسم فاعل بمعنى ماضى باشد يا مضاف با غير معمول و عامل ظرف محذوف بر تقدير مالك الحكم فى يوم الدين چه مضاف اليه برين تقدير نه از مقتضاى مضاف بود همچو مصارع مصر « 1 » كه تقدير آن استكه مصارع اهل مصر لا جرم اضافت معنوى است يا خود گوئيم مراد استمرار است چنان كه گويند زيد مالك العبيد چه اينمعنى مختص به حال و استقبال و ماضى نيست و اهل الحرمين ملك يوم الدين ميخوانند و در ملك مبالغه بيشتر است چه هر ملكى مالك باشد به غير عكس .
و بعضى گفتند مالك اعم است زيرا كه گويند فلان مالك العبد و الدواب و غير ذلك و لا يقال ملك العبيد .
و بعضى ملك خواندهاند به سكون لام و بعضى ملك بنصب كاف و بعض ديگر برفع كاف و ابو حنيفه ملك خوانده است بفعل ماضى و بنصب يوم و مليك هم خوانده اند برفع و نصب و جرّ .
و يوم بحسب عرف زمانى است از طلوع آفتاب تا غروب آن و بحسب شرع از طلوع فجر دوم تا غروب آفتاب و مراد اينجا زمان مجرد است چه آنجا آفتاب نباشد و دين در لغت حسابست كقوله تعالى ذلك الدين القيم اى الحساب المستقيم و بمعنى جزا نيز آمده است چنان كه گويند دنته بما صنع اى جزيته و منه قولهم كما تدين تدان و بمعنى حكم و قضا آمده است كقوله تعالى فى دين الملك اى فى قضائه و حكمه و به معنى خضوع و طاعت نيز آمده است چنان كه :
دانت الأخيار و الأشرار .
هامش
( 1 ) مصارع كشتى گير است و اگر مراد از مصارع مصر آن بود كه مصريان را بر زمين مىافكند مضاف به معمول خود بود و اضافه لفظى لكن چنين نيست بلكه او خود مصرى است و ديگران را بر زمين مىافكند پس مصر معمول مصارع نيست و اضافه معنوى مىباشد .