باب القاف
قطران
حكيم قطران استاد انورى و روحى است و اشعارش از نه هزار متجاوز است . « 1 » هذا منه :
باد بفشاند همى بر سنبل عنبر عبير * ابر بفروزد همى بر لاله و گلنار نار « 2 »
قوامى مطرّزى خبّازى « 3 »
برادر بزرگ يا عمّ نظامى گنجوى است . « 4 » منه :
اى فلك را هواى قدّ تو بار * وى ملك را ثناى صدر تو كار
قاضى
قاضى تخلّص دو كس از قدما بودهاند . يكى از هردو است كه شعرش مرقوم مىشود :
هامش
( 1 ) . تنوّع و تناقض بسيارى در مورد زندگى و آثار اين شاعر در تذكرهها به چشم مىخورد . در تاريخ ادبيات صفا 2 / 421 آمده كه دو قطران بوده ، يكى شاعر مورد بحث ما و ديگرى قطران اهل ترمذ كه يك قرن پيش از ديگرى مىزيسته است . اين قطران ترمذى استاد چند تن از شاعران اواخر قرن ششم بوده است . قطران ديگر به احتمال قوى همان قطران تبريزى است و بنابر بيتى از آثارش او بايد زادهء شادىآباد از توابع تبريز باشد . از اوست :خدمت تو هم به شهر اندر كنم بر جاى غم * گرچه ايزد جان من در شادىآباد آفريدناصر خسرو در سفرنامهء خود گزارشى از ملاقات قطران با وى را هنگام گذر از تبريز ذكر مىكند و مىگويد كه قطران ، ديوان منجيك و ديوان دقيقى را به عنوان رفع اشكال پيش او خوانده است .
هدايت در مجمع الفصحا ، سال وفات قطران را 465 ذكر كرده است امّا دكتر صفا معتقدند با توجّه به شواهدى كه از ديوان وى برمىآيد بايد پس از اين سالها نيز در قيد حيات بوده باشد .
( 2 ) . دو بيت ديگر از اشعار او از ريحانة الادب 4 / 477 :يافت زين دريا دگربار ابر گوهربار بار * باغ و بستان يافت ديگر ز ابر گوهربار بار
هركجا گلزار بود اندر جهان گلزار شد * مرغ شب گيران سرايان بر گل گلزار زار( 3 ) . ريحانة الادب 2 / 494 : محمّد يا احمد خبّاز گنجى ملقّب به قوام الدّين ، مكنّى به ابو الفضل ، موصوف به استاد الشّعراء از سخنوران نامى قرن ششم هجرت بوده و اوايل قرن هفتم را نيز دريافته است و قصيدهء رائيهء صنايع الاسحار از قصايد مشهورهء اوست و آن را در مدح قزل ارسلان سروده و قصيدهء مصنوعهء قواسيهاش نيز گويند . سال وفات او به دست نيامد . از اوست :ز عكس روى و لب و عارضش برند صفا * يكى سهيل و دويم زهره و سوم جوزا*غم دل گر ببست بازارم * مدح شه برگشايدم بازار( 4 ) . تاريخ ادبيات صفا 4 / 799 : دليلى بر اين نسبت در دست نيست .