اگرچه وى را به حسب قوّت طبع « « 8 » » وسعت قابليّت گفتن شعر تركى و فارسى هر دو نوع ميسّر بوده « « 9 » » ، امّا ميل طبعش « « 10 » » به تركى از فارسى بيشتر بوده « « 11 » » . و غزليات وى به آن زبان از ده هزار بيت « « 12 » » بيشتر است . و مثنوياتى كه در مقابلهء خمسهء شيخ نظامى از وى وقوع يافته قريب به سى هزار بيت باشد « « 13 » » . و همانا كه به تركى « « 14 » » بيش از وى و به از وى « « 15 » » كسى شعر نگفته ، و گوهر نظم نسفته . و از جملهء اشعار فارسى وى است « « 16 » » قصيدهاى كه در جواب قصيدهء خواجه « « 17 » » خسرو دهلوى - كه مسمّى به درياى « « 18 » » ابرار است - واقع شده و مشتمل است « « 19 » » بر بسيارى از معانى دقيقهء رايقه « « 20 » » و الفاظ لطيفهء شايقه « « 21 » » . و مطلع آن قصيده اين است : « « 22 » »
نظم
آتشين لعلى كه تاج خسرو را زيور است * اخگرى بهرِ خيالِ خام پختن در سر است
و اين رباعى را در تهنيت [ [ قدوم حضرت مخدوم مولانا عبد الرحمن جامى - قدّس سرّه - نوشته در زمانى كه از سفر خجستهء اثر حجاز مراجعت نمودهاند : « « 23 » » ] ] :
رباعى
انصاف بده اى فلكِ مينا فام * زين هر دو كدام خوبتر كرد خرام
خورشيدِ جهانْتابِ تو از جانب صبح * يا ماهِ جهانْگردِ من از جانب شام
[ [ چون از اين فقير در تعريف امير مذكور عبارتى كه لايق آن جناب بوده باشد ، صادر نمىگشت ، بنابراين « « 24 » » ] ] تا اينجا كلام بلاغتانجام ايشان است « « 25 » » كه تيمّنا آورده شد « « 26 » » .
و امير حيدر مذكور از اقرباى امير كبير است ، و به مضمون اين رباعى كه « « 27 » » :
وله « « 28 » »
مردى بايد درستْپيمان مردى * از جان و جهان گذشته غم پروردى
هامش
( 8 ، 9 ) .Pقوت طبيعت و سعت قابليت هر دو نوع شعر تركى ميسر است
( 10 ) .Pطبيعتش
( 11 ) .P+ است
( 12 ) .P« بيت » ندارد
( 13 ) .Pو مثنوياتى كه در مقابل خمسهء نظامى وقوع يافت به سى هزار نزديك است .
( 14 ) .Pبه آن زبان
( 15 ) .P« و به از وى » ندارد
( 16 ) .Pاوست
( 17 ) .P« خواجه » ندارد
( 18 ) .Pدراياى
( 19 ) .H , P« است » ندارد
( 20 ) .P« رايقه » ندارد
( 21 ) .P« شايقه » ندارد
( 22 ) .P« و مطلع . . . است » ندارد
( 23 ) . عبارت داخل [ ] درPبه اين صورت آمده : « قدوم بعضى از آيندگان از حجاز رقعهاى نوشته بود »
( 24 ) .Pعبارات داخل قلاب را ندارد
( 25 ) .Pبلاغت نظام اوست
( 26 ) .Pشده
( 27 ) .Pامير حيدر به مضمون آن رباعى گفتهاند
( 28 ) .P« وله » ندارد