اندر ناحيت بجناك خزر . مشرق وى كوه خزرانست و جنوب وى الانست ، و مغرب وى درياى گرزست و شمال وى مروات است . و اين گروهى بودند اندر قديم از تركان بجناكى و اينجا آمدند و بغلبه اين ناحيت بستدند و اينجا مقيم شدند و خداوندان خرگاه و قبه و چهارپاى و گوسپندند و گردندهاند هم اندرين ناحيت بر گياخوارهايى كه اندر كوههاى خزرانست . و بردهء خزرى كه به مسلمانى افتد بيشتر ازين جا باشد ، و اين سه ناحيت كه ياد كرديم ناحيتهايى كم نعمتاند . » ( حدود العالم 190 - 191 ) . اين كلمه را بچناگ هم نوشتهاند : « بچناگ قبيلهاى از تركها از قبايل غز از قفچق مىباشند و اصل آنها از تركستان چين است و در اورال و ولگا نزديك درياى خزر اقامت داشتند . غزها در شمال شرقى بودند و آنها را در حدود سال 860 ميلادى از ان جا راندند . . . به دائرة المعارف اسلامى ج 3 ص 1107 تحت عنوان
Peceneges
رجوع شود . قفچقها در شمال بچناگ مىزيستند . » ( دكتر سامى الدهان ، ترجمهء سفرنامهء ابن فضلان ص 133 ) .
س 115 س 1 تاتارى : تاتار و تتر و تتار ، نام قومى است . « بقول تامسن
Thomsen
در قرن هشتم ميلادى ( دوم هجرى ) در كتيبههاى تركى ارخون
Orxon
، نام دو طايفه از تاتار بنام « سى تاتار » و « نه تاتار » ياد شده . در ان عصر مراد از نام مذكور مغول يا بخشى از مغول بود نه قومى ترك و بقول تامسن اين تاتاران در جنوب غربى بايكال
Baikal
تا حدود ناحيهء كرول
Kerul
سكنى داشتند . طرد تركان از مغولستان كنونى و پيشرفت قبايل مغول مرتبط با تأسيس حكومت ختا ( قراختائيان ) است .
محمود كاشغرى ( در نيمهء دوم قرن پنجم ه . ) كه از تاتار نام برده ( ، 123 ) آگاه بوده كه زبان تاتار جز زبان تركى است ( ، 30 ) . بعض دستههاى تاتار با قبايل ترك متحد شدند و در قسمتهاى غربىتر سكونت گزيدند . در حدود العالم تاتاران متعلق به تغزغز دانسته شدهاند . در كتب مربوط به فتوحات مغول در قرن هفتم هجرى همه جا ( در چين و ممالك اسلامى و روسيه و اروپا ) آنان بنام تاتار ياد شدهاند . ابن الاثير ( چاپ ترنبرگ
XII
، 178 ببعد ، 236 ببعد ) اسلاف چنگيز را بدين نام مىخواند . رشيد الدين كه گويا از مورد استعمال و وسعت مفهوم تاتار پيش از مغول آگاهى نداشته ، تاتار را قومى خاص بجز مغول مىداند كه ساكن بوير نور
Buir Nor
( در جنوب شرقى كرول ) بودند . از عصر فتوحات چنگيز ، بسيارى از قبايل تابع او بنام « مغول » خوانده شدند و اساسا تاتاران به همان اندازهء مغولان نيرومند بودند و ازين جهت بسيارى از اقوام اين نام را به خود بستند ، ازينروست كه امروز « درختاى ، هندوستان ، چين ، ماچين ، قرقيزستان ، كلار ( لهستان ) ، باشقرد ( هنگرى ) ، دشت قبچاق ، ممالك شمالى ،