وداع كرد ، و در اين طواف رمل نكرد .
و عايشه رضى اللّه عنها در اين شب رغبت كرد كه عمره بگزارد ، و او را اجازت داد ، و عبد الرحمن برادر او را رضى اللّه عنهما با وى همراه فرستاد تا به تنعيم كه بيرون حرم است رفتند ، و احرام بست ، و به مكه آمد و عمره تمام كرد ، و هنوز تمام شب نگذشته بود كه از اعمال عمره فارغ شد ، و بمحصّب رجوع كرد .
آن حضرت فرمود كه فارغ شديد ؟ گفتند : آرى . پس ندا فرمود برحيل ، همه رحلت كردند ، و آن حضرت بطواف وداع رفت ، و از آنجا بمدينه روان شد .
و در تحصيب علما را اختلاف است ، بعضى گويند اتفاقى بود و از آداب و سنن حج نيست ، و بعضى مىگويند از سنن حج و تمام مناسك است ، چه پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم فرمود : « انّا نازلون غدا انشاء اللّه بخيف بنى كنانه حيث تقاسموا - على الكفر » و مراد بخيف بنى كنانه محصّب است ، چه قريش و بنى كنانه آنجا سوگند خوردند و عهد بستند كه با بنى هاشم و بنى عبد المطلب آميزش نكنند و مناكحت و مواصلت ننمايند تا آنزمان كه رسول اللّه را صلى اللّه عليه و سلم تسليم ايشان كنند . و آن حضرت صلى اللّه عليه و سلم قصد كرد كه شعائر اسلام را ظاهر گرداند در آن محل كه ايشان شعائر كفر را ظاهر كردند .
و اما دخول خانهء كعبه و وقوف در ملتزم بعد از طواف وداع ، جماعتى از علما و فقها برآنند كه رسول صلى اللّه عليه و سلم در سالى كه حج كرد در اندرون كعبه رفت ، و رفتن در اندرون كعبه از سنن حج است . و اما احاديث و آثار دلالت بر آن مىكند كه دخول آن حضرت در كعبه در اين سال نبود بلكه در سال فتح مكه بود . و اما وقوف در ملتزم ، در « سنن ابى داود » عبد اللّه بن عمر رضى اللّه عنه روايت كند كه پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم را ديدم كه ميان ركن و در كعبه ايستاده بود ، و روى و سينه مبارك را بر ديوار كعبه نهاد ، و هر دو ذراع و هر دو كف را بر ديوار كعبه بسط كرد ، چون نماز صبح را بگزارد ، برابر كعبه و در آن نماز سورهء و الطّور خواند ، بجانب مدينه روان شد ، و چون بذو الحليفه رسيد شب آنجا اقامت كرد و صباح روان شد ، چون مدينه را بديد ، سه نوبت تكبير گفت ، بعد از آن
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 376
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٣٧٦