دارد . و اگر بر اموال متخلفه از سلاطين نويسد و ورثهء ايشان معلوم باشند حرام است . و اگر بر خراج مضروب بر معادن ظاهره يا باطنه نويسد حرام است . و اگر بر زكات نويسد حلال است ، اگر از اهل زكات باشند ، و اگر چه اقطاع آن جايز نيست .
و هم امام غزالى رحمه اللّه در « احيا » گفته كه اموال سلاطين در زمان ما همه حرام است ، يا بيشتر آن حرام است ، و چگونه حرام نباشد و حال آنكه حلال ، فىء و غنيمت است و هيچ وجودى نيست ايشان را ، و از فىء و غنيمت در دست پادشاهان هيچ نيست ، و در خزانهء ايشان از آن اثرى نيست ، و نمانده هيچ مال حلال الّا جزيه ، و آن را نيز بانواع ستم مىگيرند . پس آنگاهى كه نسبت كنيم آن را بدانچه نصب كردهاند بر ايشان از خراج مضروب بر مسلمانان و مصادرات و رشوتها و صنوف ظلم ، آن مال جزيه عشر معشار آن نمىگردد ، و مع ذلك گاهى كه ستاننده از ايشان خوار نمىگردد نزد ايشان بسؤال و طلب اولا ، و به تردد در خدمت ثانيا ، و به ثنا و دعا ثالثا ، و بمساعدت در اغراض فاسدهء ايشان رابعا ، و بتكثير جمع و مجلس ايشان خامسا ، و باظهار دوستى و مناصرت بر دشمنان ايشان سادسا ، و به ستر بر ظلم و مقابح ايشان سابعا ، اگر بدين هفت وجه با پادشاهان عمل نكنند يك فلس او را ندهند ، و اگر چه در فضل شافعى باشد مثلا . پس جايز نباشد علما را كه از ايشان چيزى گيرند در اين زمان ما دام كه ندانند كه حلال است ، زيرا كه مفضى به اين معانى است ، پس حال چگونه باشد اگر دانند كه حرام است يا شبهه ؟
اين لفظ غزالى است بحروف او در زمان او و در زمان خلفا . صاحب « انوار » گفته : پس حال چگونه باشد در زمان ما و زمان تركان و متغلبان و ظالمان ؟
خداوند تعالى ما را از خواب غفلت بيدار گرداناد ، و ما را صبر و قناعت روزى گرداناد . اين است سخن « انوار » .
قال فضل اللّه بن روزبهان غفره اللّه : آنچه امام ابو حامد غزالى رحمه اللّه در كتاب « احيا » آورده درين باب بنابر رعايت ورع است كه وظيفهء علما است . و هم
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 328
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٣٢٨