دوم آنكه با او كتابى باشد كه در او عدول شهود غائبين باشند ، پس آنچه مخصوص است به نظر والى مظالم چهار چيز است :
يكى ترسانيدن مدعى عليه .
يكى تقدم نمودن باحضار شهود ، گاهى كه ايشان متضرر نگردند .
ديگر تقدم نمودن بملازمت مدعى عليه سه روز يا بيشتر بحسب حال از قوت امارت يا ضعف آن .
ديگر آنكه نظر كند در دعوى ، پس اگر مدعا در ذمّت باشد ، تكليف كند او را كه كفيلى بگذارد ، و اگر عين قايم باشد همچو املاك ، حجر كند مدعى را در آن املاك ، و آن بامينى سپارد كه او را نگهدارد ، از براى هر كدام كه حق او را برآيد ، تا آن زمان كه حق ظاهر شود بمقتضاى شرع .
سيوم از مقوّيات دعوى آنكه با دعوى كتابى باشد كه در آنجا شهود حاضرين باشند ، اما عدول نباشند ، پس آنچه مخصوص است به نظر مظالم آنكه تقدم نمايد به احضار آن گواهان ، و احوال ايشان را باز داند ، پس اگر آن گواهان از خداوندان قدر و ارباب صيانت عرض باشند ، اعتماد بگواهى ايشان اقوى است . و اگر اراذل باشند هيچ اعتمادى بر سخن ايشان نيست ، ليكن قوى مىگردد ترسانيدن خصم بسخن ايشان . و اگر اوساط باشند جايز است اعتماد بر سوگند ايشان پيش از شهادت ، و بعد از آن ، و او را مىرسد كه بدين گواهان حكم كند ، و قاضى را نمىرسد .
چهارم آنكه با آن دعوى كتابى باشد كه در او شهود عدول باشند ، اما وفات كرده باشند ، و كتاب موثوق باشد به صحت ، پس آنچه مخصوص است به نظر صاحب مظالم در اين صورت چند چيز است : يكى ترسانيدن مدّعى عليه به چيزى كه او را مضطر سازد براست گفتن ، و سؤال كردن از او كه اين مدّعا به چگونه بدست او درآمد ؟ زيرا كه ممكن است كه او جواب دهد به چيزى كه از آن جواب منكشف شود آنچه حق باشد . و اگر امر به صلح كنند ، خوب باشد ، و الّا حكم جزم كند بموجب قضا .
پنجم آنكه با مدعى خط مدعى عليه باشد ، بدان چه دعوى او متضمن
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 223
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٢٢٣