باب سوم در بيان نصب كردن سلطان محتسب را و معنى احتساب و اركان آن و تفاصيل منكرات كه محتسب را منع آن بايد كرد .
و اين باب مشتمل بر هفت فصل است .
فصل اول ، در معنى احتساب و درجات آن و تعريف محتسب و شروط او :
بدان ايّدك اللّه تعالى كه « احتساب » افتعالى است از « حسب » همچنانچه « اعتداد » افتعالى است از « عدّ » ، و از آن جهت مىگويند كسى را كه نيت كرد به عمل خود وجه اللّه را كه او « احتساب » كرد آن را ، زيراكه چون در عمل او وجه اللّه را نيت كرد اعتدادى عمل او را پيدا شد ، پس در حالت مباشرت فعل معتد به است ، يعنى در شمارى درمىآيد عمل او و برآن اعتبارى مىتوان كرد .
و بدين معنى است آنچه در حديث وارد شده : من صام رمضان ايمانا و احتسابا غفرله ما تقدّم من ذنبه و « حسبت » اسمى است از « احتساب » همچنانچه عدت از اعتداد ، و اما « احتساب » در اعمال صالحات و نزد مكروهات ، آن مبادرت جستن است به طلب اجر و تحصيل او به تسليم و صبر ، يا به استعمال انواع برّ و قيام بدان بر وجهى كه مرسوم است در آن از جهت طلب ثوابى كه اميد دارند بدان ، و از اين معنى است حديث عمر رضى اللّه عنه كه فرموده : ايّها النّاس احتسبوا - اعمالكم فانّ من احتسب عمله كتب له اجر عمله و اجر حسبته . يعنى اى جماعت مردمان احتساب كنيد اعمال خود را يعنى استعمال انواع برّكه لايق