سيم شجاعت . و اندر سماحت سه خلق تعلّق دارد : يكى ازراى مال ، و دوم رأفت خلايق ، و سوم توكّل . و سه خلق با كرم منوط آمد : يكى رحمت ، دوم شفقت ، سيم احتمال . و دو خلق با شجاعت موافق شد : يكى صبر بر تجرّع بليّات و ديگر ثبات در ورطهء فوات . و از اين جهت گفتهاند كه كرم شيمت فضلاست و شجاعت سيرت لشكريان و سخاوت عادت دهقانان . و اين طوايف در ملك حشمت زيادت گردانند و در پادشاهى نظام به كمال رسانند .
امّا فضلا آن قدر بايد كه قوايم شريعت و دعايم دين را از تزلزل و تخلخل صيانت كنند و لشكر چندان بايد كه اطراف [
b
68 ] ممالك و اكناف مسالك را از تعدّى اعادى محروس دارند . و ليكن رعايا چندان كه باشد ، بايد . . . چه عمارت و زراعت بديشان تعلق دارد .
پس شريفترين خلايق اين سه طبقهاند . و چون اين طوايف در كنف عدل و حريم انصاف تو رسوخ يابند ، خيرات و بركات زيادت شود . و بدان كه سه اخلاق مذموماند : يكى بخل ، و دوم حسد ، سيم حيلت . امّا نتيجهء بخل هوان ذات و استهانت نفس است ، و ثمرهء حسد بغض اودّا و حقد اعداست . و امّا ريع حيلت خيانت و شوخى [ آمد ] ، از آنكه وقاحت مردم [ را ] بر سفك دما و هتك حيا دارد .
و اين هر سه اخلاق رعاع و اصحاب اطماع است .
و مردم بىفضيلت آن قدر بايد كه خدمت اشراف و عبوديّت ارباب انصاف كنند . و لكن بايد كه جامگيات ايشان به اوقات معلوم بديشان رسانند . و بايد كه ايشان را از طلب مزيّت بسطت و مزيد غبطت نهى كنى ، و در ممالك تو هر كه را علمى شريف و ادبى لطيف باشد ، او را عزّ تقريب ارزانى دارى ، و شرف مباسطت كرامت كنى . و چون مشاهده مىافتد سعى محترف و جدّ پيش آور در اقتراف مال و اجتراح اسباب معيشت خود بايد كه پادشاه از ايشان مجدّتر باشد ، زيرا كه هيچ صفقت مربحتر از پادشاهى و هيچ تجارت مفيدتر از امور جهاندارى نيست ؛ چون بر حسب معدلت و قضيّت انصاف رود . و هيچ چيز از آن مضرّتر