تحولات نسبى آنها را از لحاظ تاريخى بيان نمائيم .
بيان شد كه منطق : فن فكر كردن و انديشيدن است و فنى است كه فكر انسان را بر اصول و قواعد معينى منظم ميدارد و بدين جهت گفتهاند : منطق علمى است دستورى كه دستور فكر كردن و استدلال كردن درست را ياد ميدهد . و يا علم بقواعد و قوانينى است كه رعايت آن فكر انسان را از خطا و لغزش مصون ميدارد .
آنچه در كلمات قدماء ، فلاسفه اسلام و منطقيان از تعريف فن منطق معمول شده است اين است كه « منطق آلتى است قانونى كه رعايت كردن آن موجب حفظ و صيانت ذهن انسان است از خطا در فكر . » و بدين ترتيب ملاحظه مىشود كه منطق را آلت قانونى دانستهاند . و چون اساس فكر و انديشه بشرى از تصورات و سپس تصديقات شروع مىشود كه منشأ و مبدأ آن هم حواس ظاهرى انسان است بدين جهت موضوع مهم و اساسى كه مورد بحث فن منطق است تصورات و تصديقات است ، آن هم نه مطلق تصورات و تصديقات زيرا چنان كه در محل خود محقق شده است هر يك از تصورات و تصديقات انسانى بر دو قسماند :
تصورات و تصديقات بديهى اولى كه نياز چندانى بفكر و تأمل و تعمق و بالاخره استدلال و ترتيب قياس ندارد و همانها اساس معارف و شناسائى بشراند . و ديگر تصورات و تصديقات اكتسابى و نظرى كه از راه تفكر و انديشه و ترتيب قياس و تنظيم استدلال حاصل مىشود و اساس كار منطق و هدف از آن همين است .
پس آنچه موضوع و مورد بحث منطق و منطقى است تصورات و تصديقات بديهى است اولا بدان جهت كه اساس تفكر و بناى استدلال بر آنها استوار است .
و از اينجا معلوم مىشود كه هدف و غرض اساسى از منطق كشف مجهولات و بدست آوردن امور نامعلوم است از راه ترتيب و تنظيم مقدمات معلومه كه هرگاه تمام شرائط و لواحق مقدمات و قياسات رعايت شده نتايجى قطعى و مسلم و واقعى بدست مىآيد و از اين رو گفتهاند :
فائده منطق مصونيت فكر است از خطا در استدلال .
اين تصورات بديهى را « معرف » و تصديقات بديهى را « حجت » ناميدهاند « خواجه طوسى » در تعريف و فائده منطق گويد :
علم منطق شناختن معنيهائيست كه از آن معانى رسيدن بانواع علوم مكتسب ممكن باشد و آنكه از هر معنى بكدام علم توان رسيد . و دانستن كيفيت تصرف در هر معنى بروجه مؤدى مطلوب و بر وجهى كه مؤدى نباشد بمطلوب . . . .
و صناعت منطق آن بود كه با شناختن معانى و دانستن كيفيت تصرف ملكه شدن اين دو فضيلت نيز مقارن باشد .
چنان كه بىرويت و فكرى اصناف معانى شناسد و از انواع تصرفات متمكن بود تا بر اكتشاف انواع علوم قادر بود و از ضلالت و حيرت ايمن بود و بر مزال اقدام اهل ظلال واقف .
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1923
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٩٢٣