باشد و قسم اول منقسم مىشود به آنچه اشتباه در نفس تركيب باشد و آنچه متعلق بوجود و عدم آن باشد و غيره . . .
و آنچه متعلق بتأليف قياس است يا متعلق به نفس قياس است و يا نتيجه آن و بالجمله اشتباه در قياس يا بحسب ترتيب و صورت آنست چنان كه كبراى شكل اول جزئى باشد و يا آنكه اصغر و يا اكبر در نتيجه نباشد و يا آنكه حد و وسط مكرر نشده باشد يا آنكه مقدمهء اول يا دوم كاذب باشد و يا مشتبه باشد و يا آنكه جهت ضرورى باشد و دوام آورده شود و بجاى مقدمهء كليهء جزئيهء و يا مهمله آورده شود و غير ذاك ( از ش ص 136 رجوع شود به اساس الاقتباس ص 342 - مجموعهء دوم مصنفات ص 46 - دستور ج 3 ص 300 ) .
شهاب الدين سهروردى در باب مغالطات نظرى دقيق دارد و انواع آن را بشرح زير برشمرده است كه ما عينا ترجمه آن را بياورديم .
گاه هست كه غلط در قياسات بسبب ترتيب آن واقع مىشود و آن عبارت از اين است كه صورت قياس منتج و سازگار با ضوابطى كه برشمرديم نباشد .
از جمله چيزهائى كه مربوط به اين امر است كه حد وسط تماما به مقدمهء دوم انتقال نيابد .
و يا اينكه حد وسط در هر دو مقدمه ( صغرى و كبرى ) يكى نباشد .
و يا اينكه حد وسط مقول بر كل افراد نباشد مانند « كل انسان حيوان » و « و الحيوان عام » كه نتيجه مىشود « كل انسان عام » و اين خطا و اشتباه از راه و ناشى از مهمله بودن مقدمهء دوم است و از اين جهت است كه حيوان در مقدمهء دوم مقول بر كل نيست و بلكه ويژه حقيقى است ذهنى بطور مهمل و بنا بر اين حكم ازو بسوى مقدمهء اول تعدى نمىكند بدان جهت كه اوسط در حقيقت تكرار نشده است .
و يا از اين جهت باشد كه يكى از دو طرف دو مقدمه يعنى اصغر و اكبر در نتيجه قرار نگيرد بدانسان كه در شرايط قياس بگفتيم .
پس هرگاه آنچه در باب شرايط قياسات منتجه بگفتيم در نيروى حافظهء خود نگهدارى از اغلاط و اشتباهات در امان خواهى بود .
و گاهى غلط ناشى از مواد قياس باشد مانند مصادرهء بر مطلوب اول بدين طريق كه نتيجه عينا با تغييرى كه در لفظ آن داده مىشود در قياس آورده شود .
و يا اينكه مقدمه اخفى از نتيجه و مساوى با آن باشد كه در اين صورت روشن شدن نتيجه به آن مقدمه اولى و اقدم نخواهد بود از روشن شدن مقدمه از راه آن نتيجه .
و يا اينكه مقدمهء قياس نادرست باشد بسبب غلطى كه ناشى از تشابه در لفظ است و اين تشابه و اشتباه در لفظ ناشى از ادات باشد و يا ناشى از نام مجازى يا مستعار باشد و يا ناشى از تركيب يا تعريفى است كه محتمل الوجوه است .
و گاه باشد كه غلط بسبب مقدم و يا مؤخر شدن حرفها سلب و يا تكثر آنها
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1857
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٥٧