صاحب كتاب بديع و قدامة ( متوفى 310 ه ) و ابو هلال صاحب كتاب الصناعتين .
عبد القاهر متوفى ( 471 ه ) صاحب كتاب دلائل الاعجاز تأثير داشته و ابن معتز و پس از آن ابو هلال و عبد القاهر مؤسس بودهاند .
در علم عروض كه علم وزن شعر است گويند در ادب عرب خليل نحوى ( متوفى 193 ) امام است و ديگر اخفش الاوسط ابو الحسن سعيد بن مسعدة شاگرد سيبويه و ابو اسحاق زجاج شاگرد مبرد از بنيانگذاران علم عروض بودهاند .
بعد از اختلاط و در آميختن اعراب با اقوام ديگر و نضج احكام اسلامى نزاع و جدالى در ميان يهود و نصارى و - بتپرستان از طرفى و مسلمانان از طرف ديگر برخاست و نقوض و شكوك و ايراداتى بر حقوق و قوانين و سرانجام اصول دين اسلام پديد آمد و مسألهء اعجاز قرآن و مجملات و متشابهات و ناسخ و منسوخ آن مورد بحث و نقض وارد شد و ناچار كسانى خود را محق اين گونه مباحث مىدانستند كه اطلاع كافى از علوم عقلى داشته باشند و بدين طريق مسائل عقلى وارد در علوم بلاغى و ادبيات عرب و سرانجام اصول قواعد اسلامى شد ، نمونهء بارز اين گونه مباحث مباحثى است كه در كتب ادبى و بلاغى ابن قتيبه ، جاحظ ، مبرد ، ابن قدامه ، ابو هلال عسكرى ديده مىشود .
ابو هلال عسكرى خود صريحا گويد :
بسيارى از مسائل كلامى و عقلى در علوم بلاغى تأثير كرده است و علت آن را بيشتر دفع شكوك و نقوض بر آيات قرآنى مىداند .
دو كتاب خطابه و شعر و احيانا سفسطه ارسطو بطور قطع در بلاغت اسلامى مؤثر بوده است و گويند ابتدا اين كار بوسيلهء ابن قدامة بن جعفر صاحب كتاب نقد النثر انجام شده است .
عبد القاهر نيز توجهى خاص بدين مطلب داشته است .
اشارت رفت كه شيخ ابن سينا در كتاب خطابه خود دو مبحث اساسى آورده است كه يكى مبحث قياسهاى بلاغى است كه قياس ضمير و تمثيل و غيره باشد دوم ترتيبات و تجنيسات است و بحث در اقيسهء اقناع است .
وى بطور اختصار بحث در الفاظ و استعمالات حقيقى و مجازى و استعارات و كيفيت شروع به صحبت و زير و بم صدا و قياس ضمير كرده است .
در مورد قياس ضمير گويد : اين قياسى است كه در آن تنها به صغرى اكتفا شود و محذوف الكبرى باشد از جهاتى و بر آن فوائدى مترتب است اين قياس يعنى ضمير در باب خطابه مانند برهانست در علوم و نوع استدلال ظنى است .
تمثيل كه حكم جزئى است از راه تشابه با جزئى ديگر از لحاظ ملاك حكم و قدر جامع و مشابهت .
وى اقسام بلاغت را از معانى ، بيان ، بديع . مورد توجه قرار داده است و شرايط خطابت را از لحاظ رعايت ايجاز ، و اختصار مورد بحث قرار داده است .
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1829
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٢٩