و رجوع شود به : الخطابه - ارسطوطاليس ، دكتر ابراهيم سلامى مصر 1953 ) .
همين تقسيمات ارسطو است كه در معانى و بيان و بالاخره علوم بلاغى اسلام اثر زياد گذاشته است و اولين اثرى كه از ارسطو ترجمه شده همان كتب منطقى وى بوده است و كتاب خطابهء وى بارها ترجمه شده است .
اين كتاب را فلاسفهء اسلام تلخيص كردند و بر او شرحها نوشتند و بهترين شرح همان خطابه شيخ الرئيس است در اين كتاب به درستى روابط بلاغت ، با بلاغت يونان روشن شده است .
البته ابن سينا خود خطيب ماهرى نبود و لكن بر حسب مقتضاى كارهاى سياسى خود به امور خطابى بىتوجه نبوده است .
وى داراى دو كتاب مهم در فن خطابه است كه يكى از اين دو كتاب را بنا به خواهش ابو الحسن عروضى نوشته است . در اين كتاب فن خطابه را تعريف كرده است و منافع آن را برشمرده است و نسبت خطابه را با جدل و هدفهاى خطيب را روشن كرده است . وى به پيروى از ارسطو در كتاب خطابه خود حجتها را دو قسم كرده است صناعى و غير صناعى كه بعدا ذكر مىكنم .
در هر حال پس از نقل علوم يونان به عالم اسلام و حتى قبل از آن در ايران باستان دانشمندان اسلامى كه ايرانى - الاصل بودند و حتى در خود ايران زمين توجه خاصى به نقل و ترجمهء كتب منطقى يونان كردند و در مدارس مختلفى كه در مناطق متعدد ايران وجود داشت علم منطق مورد بحث و تدريس واقع شده بود ، گويند اولين كسى كه به فنون منطقى يونان توجه كرد عبد الله ابن مقفع بود كه از زبان سريانى يا يونانى ترجمه كرده است و هم وى مقولات ارسطو را به زبان تازى برگرداند سپس اسحاق ابن حنين از اصل يونانى ترجمه كرد . ابن سينا در باب مقولات ارسطو تنها به آنچه ديگران ترجمه كردهاند اكتفا نكرده است بلكه خود دقت خاصى در مسائل مختلف كرده است و مسائلى بدان افزوده يا توضيح و شرح و بسط زيادترى داده است .
تقسيم سخنورى و يا حجتها ، در سخنورى حجتهاى صناعى و غير صناعى ممكن است اصالت يونانى نداشته باشد آنچه مسلم است اساس و مادهء اين تقسيمات در كتب يونانى و مؤلفات فلاسفهء آن سامان وجود داشته است لكن چيزهائى بوسيلهء ابن سينا و فارابى و ساير فلاسفهء اسلام بدانها افزوده شده است .
البته در كتب ارسطو بنا بر آنچه از ترجمههاى مسلمين بما رسيده است اين تقسيم هست كه حجتهاى صناعى آنهائى است كه سخنور به قوت نيروى خود ايجاد مىكند و آن را عمود گفتهاند .
و حجتهاى غير صناعى آنست كه در خارج موجود است و سخنور از آنها استفاده مىكند كه نصرت و اعوان خواندهاند كه عبارت از نصوص قوانين عرفى يا غيره است .
در كتاب خطابه ابن سينا اين معنى مشهود است . وى ابتدا وجوه افتراق و اشتراك ميان صناعات پنجگانه را برشمرده
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1825
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٢٥