ازين نوع كسان كه بگذريم ما بقى رؤساى آنان يا همشأن و برابر با آنها مىباشند و يا حتى فرودتر .
در آن گاه مساوى با سايرين محسوب مىشوند كه هرگاه از طرف افراد خواستها و اميال آنان برآورده شود و خيراتى بدانها رسانده شود از طرف وى نيز اموال و ثروتى برابر با آنچه به دو رساندهاند به آنها برساند و درين صورت براى وى برترى و مزيتى نسبت به خودشان قائل نمىشوند .
و لكن هرگاه اموالى به وى ببخشايند و سهمى از اموال و مكنت خود به او برسانند و كراماتى به او بنمايند و از طرف وى به آنها سودى عايد نشود آنان بر رئيس خود برترى و مزيت دارند زيرا مانعى نيست كه در اين نوع مدينه رؤسائى باشند بدين وضع و حال كه بر حسب اتفاق به نزد مردم مدينه شأن و شوكتى داشته باشند و رياست يابند حال يا بنا به خواست مردم مدينه اين شأن و شوكت را احراز كرده باشند و يا به اينكه پدران آنان در اين مدينه رياست داشته و مورد اكرام مردم بودهاند و از حقوق ميراثى استفاده كرده رياست يافته باشند كه در اين صورتها مردم مدينه كاملا مسلط بر رؤساى خود مىباشند . در اين گونه مدينه همهء هدفها و خواستهاى مدينههاى جاهله به طور فزونى و كاملتر خودنمائى مىكند .
اين گونه مدينههاى جاهله ، معجبه و مدينة سعيده شمرده مىشود ، ظاهر آن عينا به مانند لباسى است كه نقاشى و رنگ آميزى شده باشد به رنگهاى گوناگون و شمايلهاى مختلف ، و بنا بر اين اين گونه مدينهها محبوب همه است و سكناى در آن براى همه كس مطلوب است زيرا هر كسى تا حدى و در امرى معين خواستهائى دارد كه در اين گونه مدينهها برآورده مىشود و بنا بر اين مردم و ملتهاى گوناگون به سوى آن روى مىآورند و به طور بىحساب و بىاندازه به بزرگى آن افزوده مىگردد و در آن از هر نوع نسلى و خلق و خويى و بچههائى به وجود مىآيند ، و فرزندانى كه نهادها و فطرتها و تربيتهاى گوناگون دارند در اين گونه مدينهها پا به عرصهء وجود مىگذراند ، و رشد و نمو مىكنند .
بدين ترتيب اين گونه مدينهها نمودار شهرهاى بسيار مىگردند و لكن نه به طور جدا و متمايز بلكه درهم و پراكنده در يكديگر ، و بيگانه از اهلى شناخته نمىشود . در اين گونه مدينهها هدفها و غرضهاى گوناگون وجود دارد ، روشها مختلف است . و بدين جهت ممكن است كه بعد از گذشت زمانهاى متمادى مردمى كه از طبقهء افاضل باشند پديد آيند و حتى حكماء و دانشمندان و شعراء و خطبائى در اين گونه مدينهها تربيت شوند ، در هر نوعى از امور و علوم و فنون . و ممكن است كه از بطن اين گونه مدينهها افرادى براى تشكيل مدينهء فاضله بيرون آيند ، و اين نوع انسانها بهترين دستههائى هستند كه در اين گونه مدينهها تربيت مىشوند ، و از اين جهت است كه اين گونه مدينهها از لحاظ خير و خوبى و هم از لحاظ شر و بدى بهرهورترين مدينهها مىباشد و هر اندازه بزرگتر ، و مدت آن
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1745
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٧٤٥