و اگر وى را مال نباشد ، بفرمايند تا حاصل كند ، و مهلتش دهند . و اگر بميرد يا بگريزد ، از اولياى وى بستانند : هر كه نزديكتر باشد بوى از آنان كه ديت وى بميراث گيرند .
و اگر وى را اوليا نباشد ، ديت از بيت المال بايد داد . و در مدت دو سال گيرند .
و ديت قتل خطاى محض ، سى اشتر باشد حقه ، يعنى : سه سالهء در چهارم شده . و سى اشتر بنت لبون دو سالهء ماده ، و بيست بنت مخاض ، يعنى : مادهء يك ساله . و بيست ابن لبون نر دو ساله .
و اين ديت در مدت سه سال بايد داد .
و بر عاقله واجب باشد . و اگر عاقله نباشد ، يا اگر باشند و درويش باشند ، ديت از مال وى بدهند . و اگر مال ندارد ، از بيت المال واجب باشد .
و عاقلهء مرد مسلمان آزاد ، عصبت وى باشند ، آنان كه ديت وى گيرند . و عاقلهء بنده خواجهء وى باشد . و عاقلهء ذمى درويش امام باشد .
و به صلح و اقرار از عاقله ديت خواهند ، و از آنچه بتعدى وى باشد . چنان كه در راه مسلمانان طاقى بر آرد ، و چاهى بكند ، آن بر عاقله نباشد .
و ديت بندهء مسلمانان قيمت وى باشد ، مادام كه آن [ از ] ديت آزاد مسلمان در نگذرد كه اگر درگذرد با آن رد كنند .
و ديت جهود و ترسا و گبر هشتاد درهم باشد . و دليلش اجماع اين طائفه است ، و نيز اصل برائت ذمت است . زيادتى را دليل بايد .
و ديت بندگان ايشان قيمت ايشان بود تا كه از ديت خواجگان ايشان در نگذرد ، كه آنگاه بيش از آن لازم نباشد .
و ديت زن نيمهء ديت مرد باشد ، و درين كسى را خلاف نيست ، الا ابن عليه را واصم را كه ايشان گفتند : ديت مرد و زن متساوى باشد . حجت بر ايشان آنست كه از رسول ص روايت كردهاند كه وى فرمود :
« دية المرأة على النصف من دية الرجل »
يعنى : ديت زن نيمهاى باشد از ديت مرد .
و كسى كه در حرم يا در ماه حرام كسى را كشته باشد . بر وى بود ديت و دو دانگ ديت .
و هر كه غيرى را از سراى وى بيرون برد بشب ، ضامن ديت وى باشد در مال خود ، تا آنگه كه وى را باز آرد ، يا بينهاى اقامه كند كه وى بسلامت است ، يا وى از هلاك وى برى است .
و حكم دايه با كودك كه وى را پرورده باشد . همين باشد .
و اگر در ميان دهى كشتهاى يابند و ندانند كه وى را كه كشته است . ديت وى بر اهل آن ده باشد .
و اگر در ميان دو ده باشد ، بنگرند تا بكدام ده نزديكتر است ، از ايشان خواهند ، و اگر به نسبت با هر دو ده يكسان باشد ، ديت با هر دو ده باشد .
و كسى كه در ميان انبوهى كشته شود ، و ندانند كه وى را كشته است يا در زمينى باشد كه آن را مالكى نباشد ، چون بيابانها و كوهها : ديت وى بر امام باشد .
و اگر كسى بىدستورى زن خويش آب را عزل كند ، ديت نطفه ده دينار بر وى لازم بود . و اگر كسى وى را بترساند تا آب
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 871
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص٨٧١