203 )
حَينَّيهء مُطلَقَه
- ( اصطلاح منطقى ) قضيهء حينيهء مطلقه قضيهايست كه حكم در آن بر مبناى فعليت نسبت باشد مادام كه ذات موضوع متصف به وصف عنوانى است چنان كه گفته شود « هر نويسندهء متحرك الاصابع است ما دام كه كاتب و نويسنده است » بنا بر اين در قضيهء حينيهء مطلقه فعليت ملحوظ است بر خلاف ممكنه كه امكان ملحوظ است .
( از دستور ج 2 ص 69 )
حَينَّيهء مُمكِنَه
- ( اصطلاح منطقى ) قضيهء حينيهء ممكنه قضيهايست كه حكم در آن بسلب ضرورت مادام الوصف از جانب مخالف باشد مثال « هر نويسندهء متحرك الاصابع است در هنگامى كه كاتب و نويسنده است بالامكان » و در اين نوع قضيه ، امكان ملحوظ است نه فعليت .
( از دستور ج 2 ص 69 )
حَياة
- ( اصطلاح فلسفى ) حيات در تعريف و چگونگى حيات ميان قدماء فلاسفه اختلاف است و اين مسأله هم از لحاظ ماهوى و هم از لحاظ وجودى مورد توجه و بحث قرار گرفته است و تعاريفى چند بر آن شده است :
حيات در لغت زندگى وحى يعنى زنده و حيوان يعنى موجود زنده و ذو حيات .
حيات هر موجودى بطور عام عبارت از منشأيت آثار آن موجود است .
توضيح آنكه هر يك از موجودات عالم بر حسب تباعد و تباين از هم مشخصاند و مميزند بآثار و خواص جداگانهء كه مخصوص بدانها است و مادام كه آن آثار خاص وجودى بر آنها مترتب باشد ذو حياتند و لكن حيات بمعنى خاص خود معنى ديگرى دارد .
( از اسفار ج 3 ص 94 - و ج 4 ص 4 ) شيخ اشراق گويد :
« و الحياة هى ان يكون الشيء ظاهرا لنفسه و الحى هو الدراك الفاعل » .
( از ش ص 117 ، 300 ) صدرا نيز در جائى گويد : « الحى هو الدراك الفعال » .
( از اسفار ج 3 ص 95 ) اخوان الصفا در بيان ماهيت حيات گويند : « اعلم ان الموت و الحياة نوعان جسدانى و نفسانى و الحياة الجسدانية ليست شيئا سوى استعمال النفس الجسد و الموت الجسدانى ليس شيئا سوى تركها استعمالها كما ان اليقظة ليست شيئا سوى استعمال النفس الحواس و ليس النوم شيئا سوى تركه استعمالها و اما النفس فحياتها ذاتيه لها و ذلك انها بجوهرها حية بالفعل علامه بالقوة و فعالة فى الاجسام و الاشكال و النقوش و الصور و ان موتها هى جهالتها بجوهرها و غفلتها عن معرفة ذاتها » .
( از اخوان ج 3 ص 57 ) ناصر خسرو گويد : حيات در جسد انسان امرى عرضى است زيرا گاه هست و گاه نيست و لكن براى نفس ذاتى است چون نفس همواره حى است .
( از زاد المسافرين ص 68 ) فارابى در بيان معنى حى و حيات گويد :
از لفظ حى گاه استفاده شود براى غير حيوان و اطلاق بر هر موجودى شود كه به كمال اخير و بالاخره به كمال خود رسيده باشد « فان اسم الحى قد يستعار لغير ما هو حيوان فيقال على كل موجود كان على