فرو ماندم در اين راه خطرناك * چنين زار و چنين حيران دريغا
حَيِّز
- ( اصطلاح فلسفى ) در معناى كلمهء حيز و فرق آن با مكان ميان فلاسفه اختلاف است .
شيخ و جمهور متكلمان ميگويند : مكان و حيز دو لفظ مترادفاند و به معناى سطح باطن از جسم حاوى مماس با سطح ظاهر از جسم محوى است .
لكن شيخ در طبيعيات گويد : حيز اعم از مكان است زيرا حيز شامل وضع هم مىشود مثلا فلك الافلاك داراى حيز و در حيز است و در مكان نيست زيرا وراى آن جسمى نيست كه مماس با آن باشد « كل جسم اثيريا كان أو أسطقسيا فله حيز طبيعى يقبله عند الخروج عنه با قرب الطرق و هو عند القائلين بالجوهر الفرد هو الفراغ الموهوم و هو عند هم غير المكان اذا المكان عندهم ما يعتمد عليه الجسم كما هو فى العرف و عند القائلين بالبعد نفس المكان و عند الذاهبين الى السطح اعم منه و من الوضع فان الجسم المحيط ليس له مكان على تعبير هم لكن له وضع و محاذاة بالنسبة الى ما فى جوفه » .
( رجوع شود به شفا ج 1 ص 185 ، 164 ، 144 - دستور ج 2 ص 68 ) « الاحياز الطبيعية للاجسام البسيطة هى الاحياز التى يقتضيها هذه الاجسام حالة ماهى غير ممنوعة فى اوضاعها و اشكالها عن الامر الطبيعى فان اختلاف الوضع و الشكل قد يحوج الجرم الى ان لا يطابق مكانه الطبيعى » .
( شفا ج 1 ص 185 و رجوع شود به كشاف ج 1 ص 299 ) در هيئت و نجوم نيز اين اصطلاح به كار برده شده است و حيز آن بود كه كواكب نهارى در روز فوق الارض و در شب تحت الارض بوند و كواكب ليلى بر عكس .
( از بيست باب ملا مظفر )
حَيض
- ( اصطلاح فقهى ) خونى است كه از زنان در حال صحت و بدون علت ولادت يا افضاء از سن نه سال به بالا خارج مىشود ( از سن نه سال و قبل از شصت در قرشى و پنجاه سال در غير قرشى ) و اين خون با غلظت وحدت و حرقت خارج شود و رنگ آن سياه و قرمز است .
اقل مدت حيض سه روز و اكثر آن ده روز است و كمتر يا زيادتر استحاضه است حكم حائض اينست كه در مدت حيض از نماز و روزه معاف است و مجامعت با آن حرام است و در قرآن است :
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ »
( از شرح لمعه ص 24 رجوع شود به عروة ص 105 و الفقه على ص 121 ) .
در معتقد اماميه آمده است :
حيض خونى بود كه حادث شود در زمانى كه معهود بود زن را كه در آن زمان خون بيند يا در زمانى كه شريعت حكم كرده باشد به آن .
و خون استحاضه همچنين بود الا آنست كه غالب بر خون حيض آن . باشد كه گرم باشد و غليظ ، و جهنده ، و سرخى كه با سياهى زند .
و خون استحاضه سرد باشد ، و زردى برو غالب بود ، و رقيق باشد ، يعنى : تنك