اين نيست كه افعال بندگان مركب از جبر و تفويض است و يا اينكه هيچ كدام نيست و يا آنكه از جهتى اضطرار باشد و از جهتى اختيار و نه آنكه مضطر است در صورت اختيار و نه آنكه او را اختيارى ناقص و جبرى ناقص باشد و بلكه معنى امر بين امرين اين است كه عبد مختار است از آن جهت كه مجبور است و مجبور است از آن وجهى كه مختار است و اختيار او بعينه اضطرار او است و توسط بين دو ضد گاه بمعنى امتزاج است كه حاصل از مكسور دو طرف است چنان كه از اختلاط حار و بار دفاتر درست مىشود كه نه حار و نه بارد است و گاهى متوسط جامع ميان هر دو است بنحو اعلى و ابسط بدون تضاد و تزاحم مانند جوهر افلاك كه در عين بساطت جامع كيفيات اربعهاند بر وجه اعلى و ابسط زيرا آن كيفيات از افلاك بر ارضيات افاضه ميشوند و اين نوع توسط بهترين نوع توسط است و ديگر از مؤيدات آنكه انسان مخلوق است بر صورت خالق و تمام صفات و قوا كه در خالق است نمونهء آن در انسان است و از جمله قدرت حق است و ناچار بايد در انسان اراده و قدرت باشد كه مظهريت تامهء آن درست باشد .
و بالجمله هر فعلى بعد از مقدمات عامه حاصل مىشود و موقعى كه آن علل و مقدمات حاصل نشود فعل انجام نخواهد شد و كسى كه نظر كند به سبب و علت فعل و دريابد كه آنها در اختيار فاعل نيست حكم بجبر مىكند و كسى كه نظر بنفس فعل كند كه از فاعل صادر مىشود حكم به اختيار مطلق كند و اين هر دو درست نيست ببيانى كه گذشت رجوع به اختيار شود . ( از اسفار ج 3 ص 82 - 84 ، 71 - دستور ج 1 ص 382 - شرح منظومه ص 83 ) .
جبرئيل
- ( اصطلاح كلامى و علوم غريبه ) مأخوذ از آن قرآن مجيد است . واسطهء بين حق و پيامبر اسلام است در وحى در نزد اهل ذوق جبرئيل عبارت از عقل فعال و عقل دهم است .
كه از آن ناحيه انسانهاى صافى دل همهء حقايق جهان وجود را مشاهده نمايند و از همه چيز آگاهى يابند بعضى را كه مصلحت باشد خبر دهند و بعضى را خبر ندهند .
در قرآن آمده است :
قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ
.
و در علوم غريبه نيز به كار رود و نام يكى از فرشتگان خداست و در طلسمات و او را در نيز بسيار به كار رود ، روز او روز دوشنبه بود و آن روزى بود بارد و رطب و در طلسمات نمايندهء او طلسم مسبع بود .
( از شمس المعارف الكبرى ص 33 ) .
در كتب اهل عتيق آمده است :
كه او فرشتهايست كه زكريا را بولادت يحيى و مريم را بولادت عيسى بشارت داد و او همانست كه در ايام سابق بدنبال نبى فرستاده شد تا تفسير رؤيا را بر او تسليم كند و معنى اين اسم نيروى خدا بود .
( رجوع شود به قاموس كتاب مقدس ص 378 ) .
جَبَرُوت
- ( اصطلاح فلسفى و عرفانى ) جبروت عبارت از عالم عقول است لاهيجى در بيان تقسيم عوالم گويد : اول عالم جبروت است و آن باصطلاح اصح اول وجود مقيد و عالم علم عقول مجرده از ماده